Taśma siódma, wywiad z Panią Naomi Makower, przeprowadza Joanna Wróblewski.
Zanim będziemy rozmawiali o Waszych przeżyciach i Waszym okresie w Miłosnej pod Warszawą,
chciałabym jeszcze, żeby Pani powróciła do tego, jak i kiedy Wyście opuścili getto
i jak Wyście się znaleźli po stronie aryjskiej.
Więc jak nas zwolnili Niemcy po tej udanej ucieczce, już drugiej,
jak wróciliśmy na Zamenhofa, to było dla nas rzeczą już jasną,
że nie możemy zostać w getcie, że musimy uciec.
Pomimo to, że mój mąż miał twarz obrzękniętą, zmienioną, wyglądała jak księżyc,
posiniaczony był bardzo, ale zdecydowaliśmy się na tą drugą ucieczkę.
Wtedy już getto było tak zmniejszone, że ludzie starali się uciec do tej części getta,
gdzie były szopy, a tylko szopy było.
Nie całe to getto, które było poprzednio, bo na przykład tam było tak zwane małe getto,
to też wysiedlili. Kościół wysiedlili, który tam był, tylko księży
od razu w pierwszym dniu wysiedlenia kazali się wyprowadzić, a kościół wysiedlili.
A teraz chciałam powiedzieć właśnie o tym, jak myśmy się przedostali.
Więc dołączyliśmy się na wariata do placówki, która goniła, nie szła,
tylko goniła w stronę getta niemałego, bo już go nie było, tylko szopy.
Myśmy też gonili. Niemiec wziął te, to tam, daj się wódkę, ja już nie pamiętam,
coś wziął i puścił wszystkich do tych szopów, bo on wiedział, że tak czy inaczej wszyscy zginą.
Myśmy się odłączyli, a dlaczego ci ludzie tak gonili?
Bo była pogłoska, że podstawili wagony, to znaczy, że będą znowu wysiedli.
Więc gonili strasznie i my z nimi. No i myśmy się odłączyli od tej grupy na Nowolipka,
gdzie mieszkają moje obie kuzynki z mężem jednej z nich Habasem, inżynier Habas.
Myśmy tam trafili na ten okres, jaki sami przeżyliśmy na Zamenhofa na początku.
To znaczy ładny, czysty pokój, oczyszczony zresztą przez nas, łazienka, dobra kąpiel,
po raz pierwszy po długim czasie. Mąż wygląda, jak mówiłam, jak księżyc.
Przyjęli nas nadzwyczajnie, powiedzieli, myśmy na was czekali już wczoraj,
bo wiedzieli, co się dzieje, prawda? I zaczęli się schodzić znajomi
i jeden z tych znajomych, dowiedziawszy się, że my chcemy uciec na drugą stronę,
może miał 18 lat, powiedział, ja wam to załatwię. Tak prosto i tak łatwo.
Mój mąż powiedział, że przede wszystkim musi pieniądze odebrać za tą nieudaną ucieczkę,
może jakieś rzeczy, bo przecież trzeba było po tej aryjskiej stronie mieć trochę pieniędzy.
I poszedł do getta z powrotem, żeby te pieniądze dostać z tą twarzą obrzekniętą, spuchniętą.
No ja słyszałam właśnie od tego młodego człowieka, że można to załatwić
i nawet się zdziwiłam, że taki młody człowiek takie sprawy potrafi załatwić.
Mój mąż wrócił następnego dnia i razem poszliśmy załatwiać, z tym, że on twierdził,
że ja pojadę pierwszy, a potem on przyjedzie, bo on z taką twarzą nie może pojechać.
Ja powiedziałam, że ja się z nim w takiej chwili nie rozłączę i albo zginiemy razem,
albo będziemy żyć razem. I wciągnęłam go na samochód. Zapłaciliśmy za dwie osoby.
Było nas w sumie cztery osoby. Samochód miał przepustkę grupową.
Nikogo nie sprawdzali. Dojechaliśmy do Wachy. Zimno było bardzo.
Stał żandarmi, tupał nogami. Wyszedł, dostał pięćdziesiąt złotych.
Jeszcze gdzieś pamiętał. Był zadowolony, bo tyle chciał.
Za chwilę znaleźliśmy się blisko Szpitala Dzieciątka Jezus, a potem już w mieszkaniu naszych przyjaciół.
Po czterech dniach pobytu u nich przyjechał po nas ten młody Urzykowski,
który teraz jest sprawiedliwym wśród narodów świata i bardzo gorącym człowiekiem,
który bardzo się zbliżył do narodu żydowskiego. Był w Izraelu za pieniądze.
Amerykanin, który ma rodzinę w Izraelu i on dał jakieś pieniądze.
W tej grupie tam jechało kilkunastu, którzy byli gośćmi Izraelczyków
i zwiedzili najważniejsze miejsca w Izraelu.
Jak miał na imię syn państwa Urzykowskich?
Jak on miał na imię, ten wówczas siedemnastoletni chłopiec?
Janusz, tak się nazywa teraz też, ale najważniejszą rolę odgrywał jego ojciec, Feliks Urzykowski.
Przepraszam, czy wyście ich znali przed wojną, czy wyście ich w ogóle nie znali?
Feliks Urzykowski był inwalidą, był sierżantem w wojnie dwudziestego roku
i został jututim militarnie za obronę jakiegoś przyczółka, tak najwyższe odznaczenie.
Miał za sobą jakieś kursy felczerskie i był bardzo ciekawy w medycynie.
Każdego wieczoru był wykład z medycyny, bo o godzinie dziewiątej byliśmy już wolni.
Mogliśmy wejść do pokoju stołowego i tam mąż z nim i ja rozmawialiśmy.
Przepraszam, że przerywam, ale chciałam się dowiedzieć, czy wyście się w Miłosny ukrywali?
Czy wyście tam byli oficjalni gości?
Nie, myśmy się ukrywali, tam nie mieliśmy żadnych dokumentów.
Czy to był osobno oddzielny dom, czy to był dom, gdzie było ileś mieszkań?
To był jedyny dom, nikt nie mieszkał oprócz nich, ale tam byli państwo rułowscy,
to znaczy dziadkowie Januszak, przy tym pan Rułowski był antysemitą,
więc on nie śmiał dziedzić, że my jesteśmy Żydzi.
To się nazywało, że jest oficer żoną i musi się ukrywać.
No i prawda, myśmy mieli przez pana Łużykowskiego zaprojektowane na dwie skrytki.
Jedną skrytkę tuż za drzwiami, to znaczy w kuchni,
bo Niemcy mieli zwyczaj jak wkraczali na rewizję, biec do przodu,
więc to była skrytka zrobiona pod podłogą głęboko.
W takim miejscu tam jest skrzynka, gdzie staje kobieta, żeby się za bardzo nie pokylać przy kuchni.
I tą dno tej skrzynki wyjęto i panowie zrobili taką bardzo dużą, dobrą skrytkę w ziemi głęboką.
I tam przeżyliśmy najgorszą rewizję.
Nie szukali nas, tylko szukali wszystkiego trwnego,
to znaczy szukali mięsa, szukali spadochroniarzy radzieckich, szukali Żydów.
Dowiedzieliśmy się o tym od Janusza, bo Janusz był w tym legionie antyniemieckim,
jak pamiętam, jako się tam nazywali, partyzancy w każdym razie.
I on wiedział o tym, że będzie następnego dnia, czy tam za dwa dni rewizja.
Zeszliśmy razem do tej piwnicy, bo on chciał zobaczyć jak to jest.
Młody chłopak, 17 lat. Były mapy wojskowe, były pistolety.
Wszystko co trefne było z nami w piwnicy i nasze pamiętniki.
W pewnej chwili, jak Niemcy się już zbliżali do drzwi mieszkania,
słychać było ich kroki, to Janusz wyskoczył. Ja chcę zobaczyć jak rewizja wygląda.
Tak powiedział, tak było. I matka, jak on wyskoczył, to Niemcy go zrewidowali.
On nie miał nic przy sobie, a matka mu przyniosła palto zimowe,
bo mu kazali wyjść na dwór, a w tym palcie był pistolet.
Tak uniknął śmierci, a myśmy też uniknęli śmierci.
Ale chcę powiedzieć o pierwszym dniu po naszym przybyciu.
Więc nasze stosunki z państwem Użykowskim się układały doskonale.
Myśmy się bardzo lubili wzajemnie, ale pierwszego dnia po naszym przybyciu
między okiem pokoju państwa Użykowskiego, stołowego, zobaczyliśmy olbrzymią polanę
i zabudowania. I zobaczyliśmy Niemców, którzy z sąsiedniego domu
wyprowadzali rodzinę żydowską. Ja spojrzałam na Mańka, on na mnie
i ja mówię do niego, to chyba będziemy wracać do Warszawy.
Pan Użykowski powiedział na to, dr Paluch was mnie przekazał
i ja nie chcę z tego zrezygnować. Będziecie do mnie tak długo, jak długo będzie trzeba.
A opuściliśmy ten gościnny dom po prawie półtorej roku,
bo w nocy trwały walki o Miłosno pomiędzy Niemcami a Rosjanami.
Rosjanie mieli przyczółek czołgowy w Miłosnej, a Niemcy wymacali te czołgi,
które stały koło naszego domu. I w nocy zawalił nam się dach nad głową.
Razem ze szkłem, no budziliśmy się w morzu szkła, a mąż mój był po zawale.
Ja go leczyłam, bo nie było innej możliwości. Miał spuchnięte nogi,
ale nie było już gdzie być przy sylu.
To było lato '44?
Tak. Tylko te wysokie kwiaty, jak one się nazywały, te żółte, słoneczniki,
wiedziały o tej wielkiej tajemnicy naszego pokoju i zaglądały nam do okna.
A nikt więcej tego nie wiedział.
Pożegnawszy się oczywiście z naszymi gospodarzami, wyszliśmy na linię frontu.
Tam były linie telefoniczne i co chwilę rozrywały się nad naszymi głowami szafnele i bomby.
Myśmy musieli padać, a mąż z tymi nogami. To była trudna rzecz bardzo.
Dotarliśmy do Szocy Lubelskiej.
Po drodze spotkaliśmy grupę Polaków, która tam gdzieś się przeprowadzała
i tam myśmy się przedstawiali, więc oczywiście tak jak mieliśmy tam w dokumentach,
nie pamiętam jak tam było, przypomnę sobie zaraz, to mąż mi powiedział nazwisko te właśnie polskie,
Goszczyński czy Gwiazdowski, już nie pamiętam.
On mówi, ale to z jakich Gwiazdowskich?
Więc mąż mi tam coś mruknął, odpowiedział.
Myśmy się dostali do tej Szocy Lubelskiej i zatrzymywany przez nas ruchem ręki
samochód ciężarowy radziecki, który jechał w stronę Lublina i zabrał nas do Lublina.
Czy wyście wówczas bali się bardziej Polaków czy Rosjan?
W ogóle nie baliśmy się. Byliśmy szczęśliwi, że uciekliśmy Niemcom.
Nawet nie myśleliśmy o tym. To była specjalna sytuacja.
Myśmy trafili do Lublina w porze policyjnej godziny i przygarnęła nas jakaś dozorczyni do izby,
która w piwnicy się znajdowała, gdzie było już więcej takich rozmaitych ludzi.
I tam dała nam coś do podścielenia, materasów było dużo, ale to jakąś płatkę.
I w nocy słyszeliśmy straszne jęki, okropne.
Mój mąż taki wymęczony, ale on nie wytrzymywał jak tego to podszedł zobaczyć.
Był chory na typu z brzuszu. Mówi "Ema, ja go muszę odprowadzić do szpitala".
Ja mówię "Jak? To już jest godzina policyjna". "Lepsie, ja go nie mogę tu stawić".
Odprowadził go do szpitala. Ja mówię "Jak się uratujesz?".
Powiem im, że jestem lekarzem. A to nie byli już Niemcy, prawda?
Mąż był czynny w Radiu Polskim w Nasuchu, bo on znał bardzo biegle parę języków.
A potem zgłosiliśmy się do, jak się okazało, Warmana,
który zawiadywał wtedy całą służbę sanitarną lubryjną.
- Czy był to Kamil Warman? - Tak.
I dał nam przydział do szpitala ewakuacyjnego 62, numer 62.
- W Lublinie? - W Lublinie.
A potem z tym szpitalem przenosiliśmy się dalej. To już nie należy do dzisiejszego spotkania.
- Należy. - Tak? Naprawdę?
To w szpitalu ewakuacyjnym 62 miałam bardzo tragiczne, a jednocześnie radocne przeżycie.
Mianowicie to był szpital bezpośrednio za linią frontu.
Przywieźli mi sierżanta ranny go w szyję.
Ja wtedy byłam lekarzem dyżurnym. To było w nocy.
Zbudziłam pielęgniarkę. Byłam bezczelna. Miałam atlas w soboty.
Nigdy takich operacji nie robiłam. No ale co było robić? Krew tryskałam.
Więc ja zaszyłam tą żyłę patrząc na atlas. Rozkroiłam to, prawda?
I potem zbudziłam męża, który miał krew zero, jak mówiłam już przy samobójstwie Szelińskiego uprzednio.
I on dał mu litr krwi. I ten sierżant wyszedł. Wyszedł cały.
I napisał do wodza Rydza-Rzymierskiego, że młoda lekarka uratowała mi życie.
Rydza-Rzymierski przyjechał. Przyjechał dwa szeregi lekarzy i nikt nie ma stopnia.
Każdy się melduje, oficer bez stopnia, ten i ten. Co mówi do cholery?
Wszyscy bez stopnia. Ordynatorzy kapitany, a asystenci porucznika.
W ten sposób zostałam porucznikiem. Później dostałam krzyż, srebrny krzyż zasługi,
a mąż dostał złoty krzyż, bo dał tą transfuzję i był kapitany.
O to żeśmy się długo kłócili.
Który to był rok wówczas, jak przyjechał Rzymierski?
To był czterdziesty czwarty rok.
I z tego szpitala ewakuowano nas razem ze szpitalem do Otwocka.
Nie było specjalnych przeżyć, które by zostały w mojej pamięci.
Normalna praca z rannymi z pola fali.
Gdzie mieszkaliście w Otwocku? Bo było to miejsce rodzinne dziadka.
Był jakiś prowizoryczny, ale potem ewakuowano nas do Gdańska.
I tam był prawdziwy szpital, bo na miejscu tego szpitala zrobiono nasz szpital.
Po drodze skończyła się wojna.
Były plakaty, jak wysiedliśmy, o wielkie szczęście oczywiście,
dojechaliśmy do tego Gdańska.
I tam był komendantem szpitala, był psychiatra, w tej chwili zapomniałam nazwiska,
który był z pochodzenia chyba Polakiem.
On mówił, bo tak osiłowali zrobić, dyrektorów szpitala wyławiali spośród tych Polaków.
Malinowski on się nazywał. I on nie Malinowski, tylko Malinowski.
I on mnie prosił, między innymi każdego lekarza prosił.
On był psychiatrem, jak mówiłam. I on mówił, ty u mnie będziesz stomatolog.
A był Rosjanin?
Tak, no pewnie, wszyscy oni byli Rosjanin, tylko z pochodzenia może.
I ja poszłam do tego gabinetu stomatologicznego, w którym oprócz statywu do maszyny i fotela nic nie było.
I ja przyszłam do niego i mówię, jak ja będę u Ciebie stomatolog, bo u Ciebie niczego nie tu.
A on mówił, mój wyracz robotał, ty toże będziesz robotać.
No to wtedy dostaliśmy przydział na domek w Sopocie, po lekarzu jakimś.
Poszliśmy na plac Czarny Rynek i kupiłam wszystko, co było trzeba.
I kleszcze, i wiertła i tak dalej.
No i tam pracowałam dłuższy czas.
No a potem to już dużo różnych rzeczy było i sądzę, że nie ma sensu.
Jak byście się znaleźli po wojnie jako Żydzi?
Czy były w ogóle dyskusje między polskimi a żydowskimi lekarzami?
Żadnych dyskusji nie było.
Mój mąż będąc w wojsku, w Sopocie już, bo tam organizowaliśmy szpital.
Byliśmy już razem, Gdańska do Sopotu było blisko, a myśmy tam mieszkali.
Dostał list od profesora Fischfelda z Wrocławia.
Profesor Fischfeld organizował tam akademię medyczną
i prosił wojsko, komendanta o zwolnienie męża, który jest mu niezbędnie potrzebny.
Mąż był na jego kursach przed wojną.
No i w ten sposób zwolnili męża z wojska jakieś pół roku przede mną,
a ja byłam bardzo potrzebna, jeszcze.
Kiedy przenieście się do Wrocławia?
Mąż się przeniósł wtedy, to był 1945 rok i tam już zdążył mieć zową.
Czy próbowaliście odnaleźć, w jaki sposób próbowaliście odnaleźć jakąś rodzinę?
Nie było rodziny, myśmy wiedzieli, że nie ma.
50 osób z mojej rodziny zginęło i jego ukochana szóstka zginęła. Piątka, przepraszam.
Także kto przeżył właściwie z rodziny poza siostrą?
Moja jedyna osoba, która przeżyła, to cioteczna siostra moja, która jest w Warszawie.
Ona przeżyła po armińskiej stronie, nie ukrywała się, tylko przenosiła się z mieszkania na mieszkanie.
Miała dwoje dzieci w tym czasie i jej mąż nazywał się naprawdę Kotowicz i wyglądał na Polaka.
Ale któregoś dnia ona nie mogła wytrzymać i sąsiadkom powiedziała, że jej jest tak ciężko,
bo ona się musi ukrywać, widocznie jakiejś bliższej sąsiadce.
A to nieosłaniała policję i wieczorem przyszedł policjant, gdzie pan Kotowicz?
Pan Kotowicz przyjedzie dopiero później. To jak przyjedzie, proszę mu powiedzieć, żeby się zgłosił na posterunek.
I on się zgłosił następnego dnia, bo miał swoje papiery, Mieczysław Kotowicz.
To obejrzeli go dokładnie i powiedzieli mu, że taki głupi jesteś, że przyszłeś, wynoś się jak najprędzej.
To była policja granatowa polska i oni musieli zmienić mieszkanie.
No i tak jakoś przetrwali do końca i dziecko, które się urodziło pierwsze w Warszawie,
jej dziewczyna, która ma czterdzieści parę lat teraz, jest dzieckiem Holokaustu.
Kiedy dowiedziała się pani, że ojciec już nie żyje?
Dowiedziałam się, tak na pewno, dowiedziałam się dopiero w Szwecji, że został zamordowany w Katyniu.
Ale miałam ciągle dny miłosne, że on do mnie mówi, że on żyje i ona, moja matka żyje.
Matka mówiła mi do ucha, czułam jej usta przy moim uchu.
Mówiła, Ema tak ciężko przyjdzie do nas.
A ja przed senem mówiłam, jeszcze bym chciała trochę pożyć.
Jeszcze byłam młoda bardzo wtedy.
No i mąż mnie ajęczał, mąż mnie obudził.
Byłam mu bardzo wdzięczna z tego powodu.
Tak, tak to jest, tak to wygląda mniej więcej wszystko.
Mniej więcej wszystko powiedziała, mniej więcej.
Jakie życie po wojnie, jak wam się układało życie po wojnie i kiedy postanowiliście założyć rodzinę?
Było bardzo dobrze, bo ja dostałam w 46 roku pierwszą nominację na starszego asystenta w Akademii Medycznej na stomatologię.
We Wrocławiu?
We Wrocławiu, a mój mąż był adiunktem profesora Ciszwerdarka.
On miał dwa zawały w międzyczasie, po tych przeżyciach.
A później miał jeszcze, jeżeli o tym mówimy, parę lat po wojnie.
Miał gdzieś silne bóle brzucha, byliśmy w Rabce wtedy.
I powiedział mi w zdjęciach, że on się wykończy i że muszę go zawieźć do szpitala, co też zrobiłam do Krakowa.
I okazało się, że on ma torbiel krwawą nerki po tych uderzeniach niemieckich.
I tą nerkę mu ustunięto. Ta oznaka żydowska był bardzo skrzętnie leczony.
Do tego stopnia, że jak miał wysoką gorączkę po operacji, zaprosiłam lekarza dyżurnego, bo ja spałam tam, żeby dał mu penicyminę.
To lekarz dyżurny powiedział, że on nie może, bo pan docent jest pod opieką szefa.
I ja mówię, no jak to, ale przecież taka gorączka i mąż sam powiedział, że go kłuje i tak dalej.
Ja miałam penicyminę przy sobie. Ja już z penicyminą się nie rozstawałam wtedy.
Zrobiłam zastrzyk, a rano ordynator przyszedł i powiedział, że bardzo dobrze zrobiłam.
No i było zapalenie płuc i drenaż. I potem przywieziono go z tym drenem do Wrocławia.
Przyjechał samochód z Wrocławia, po niego sanitarka.
I tam we Wrocławiu znalazł w poczcie zaproszenie do Ameryki, do Rockefellera.
To go szybko uleczyło. To szybko się zaczęło goić.
To było prawda, tak było. Potem był rok, potem był drugi raz.
Bo tak oni prosili Rockefeller, to oni prosili dwa razy.
No i potem byliśmy w Szwajcarii w roku, dziewczynka moja miała wtedy pięciu.
Kiedy urodziło się pierwsze dziecko?
Właśnie, syn się urodził w 1949 roku, Józef, a Jerenka rok później.
Ale chciałam jeszcze powiedzieć, może z tych przeżyć takich intymnych.
Ja byłam, jak powiedziałem, starszym asystentem, a później adiunktem na oddziale stomatologicznym.
I moim obowiązkiem było usuwanie zębów z ogniskami na oddziale wewnętrznym,
na kardiologii. Tam był ordynatorem profesor, zaraz sobie przypomnę.
Nieważne, w każdym razie on, jego adiunkt prosił już na zakończenie,
bo to się usuwało tak, że tu ściana i tu głowa pacjenta.
Nie było krzesła, tylko tak.
Zrobiłam, o jeszcze jedne mu proszę usunąć, tam komuś.
A jemu trzeba było usunąć się na łóżku, bo on się już nie ruszał, nawet nie wolno mu było się ruszać.
On miał jakiś korzonek, czy dwa korzonki, ja zrobiłam znieczulenie i on umarł.
Po znieczuleniu, już takim dobrym znieczuleniu, znaczy bez adrenaliny.
No więc ja byłam wtedy w ciąży. Poszłam do mego męża, do zakładu mikrobiologii.
Jeszcze nie wiedziałam o tym, ale byłam wszczęśnięta tą śmiercią.
Mąż nie pytał mnie o nic, tylko dał mi kawę.
Jak wypiłam kawę, to mu powiedziałam o co chodzi.
Następnego dnia poszłam do profesora Szczeklika, to był ordynator,
bardzo znany profesor kardiologii, który mieszkał w tym samym domu co my, o piętro wyżej.
Ja mówię, panie profesorze, dlaczego panie asystenci każą mi wykonać ostatni zaszczyt,
kiedy jest człowiek tak ciężko chory, a pani się przyjmuje.
On mógł umrzeć przy defekacji, nigdy nie zapomnę teraz jak on to powiedział.
Dlaczego ja ten ostatni gruź miałam przybić? No i tak przybiłam, że miałam później poronienie.
Tak, dopiero to dziecko pierwsze się urodziło w 1949 roku, Jóźg.
A córka w 1950, to już mówiłam. To jest chyba wszystko. Tak mi się wydaje.
Chciałabym jeszcze wiedzieć, czy wyście dzieci, jak były małe, jakie święta wyście obchodzili w domu?
A pani już kiedyś pytała. Ja mówiłam, że tylko matka moja spościła w sądny dzień i szła do synagogi.
Mój ojciec był socjalistą.
Ale chodzi mi teraz jak pani z mężem, jak wyście wychowywali wasze dzieci?
Nie ma żadnych. Może choinkę tylko.
Czy dzieci wiedziały o tym, że są Żydami?
Wiedziały, ale dzieci były ochrzczone. Moje dzieci oboje są ochrzczone.
Dzieci były ochrzczone i to był uraz po getcie.
Dlatego, że miłocnie Niemcy wyciągali te dzieci niechrzczone.
Polacy podawali. Niektórzy, nie wszyscy, a niektórzy podawali, a dzieci chrzczone zostawiali przy życiu.
Dlatego ja sądziłam, że lepiej będzie te dzieci ochrzcić.
Byliśmy wtedy w wózce nad morzem. Dzieci były malutkie.
I ja powiedziałam mężowi, że ja chcę je ochrzcić. Mąż powiedział mi, po co ci to?
Ja mówię, no bo wiesz, bo jaka jest sytuacja. Powiedziałam mu o tym.
On mówi, słuchaj kochanie, ja będę i tak żył krótko, a ty będziesz miała dzieci pod swoją opieką.
To rób jak uważasz. No i tak się stało.
Także dzieci miały już 4, 5 lat.
Tak.
Ile lat miały dzieci, jak się dowiedziały, że są Żydami?
Tak, wiedziały oczywiście.
One wiedziały.
Od początku wiedziały.
Tylko, że rodzice byli tacy świetcy Żydzi, że żadnych modłów, żadnych takich na Boże nic nie było, ani świąt.
Najwyżej, co było święto, to była choinka i były prezenty pod choinkę i to wszystko.
Zawiedziona pani jest.
Przerywamy teraz.
Tak, tak, ale zawiedziona pani.
Nie, nie, nie.
Napisy stworzone przez społeczność Amara.org