1
00:00:00,000 --> 00:00:06,000
 Taśma siódma, wywiad z Panią Naomi Makower, przeprowadza Joanna Wróblewski.

2
00:00:06,000 --> 00:00:13,000
 Zanim będziemy rozmawiali o Waszych przeżyciach i Waszym okresie w Miłosnej pod Warszawą,

3
00:00:13,000 --> 00:00:19,000
 chciałabym jeszcze, żeby Pani powróciła do tego, jak i kiedy Wyście opuścili getto

4
00:00:19,000 --> 00:00:22,000
 i jak Wyście się znaleźli po stronie aryjskiej.

5
00:00:22,000 --> 00:00:33,000
 Więc jak nas zwolnili Niemcy po tej udanej ucieczce, już drugiej,

6
00:00:33,000 --> 00:00:39,000
 jak wróciliśmy na Zamenhofa, to było dla nas rzeczą już jasną,

7
00:00:39,000 --> 00:00:44,000
 że nie możemy zostać w getcie, że musimy uciec.

8
00:00:44,000 --> 00:00:51,000
 Pomimo to, że mój mąż miał twarz obrzękniętą, zmienioną, wyglądała jak księżyc,

9
00:00:51,000 --> 00:00:58,000
 posiniaczony był bardzo, ale zdecydowaliśmy się na tą drugą ucieczkę.

10
00:00:58,000 --> 00:01:09,000
 Wtedy już getto było tak zmniejszone, że ludzie starali się uciec do tej części getta,

11
00:01:09,000 --> 00:01:14,000
 gdzie były szopy, a tylko szopy było.

12
00:01:14,000 --> 00:01:21,000
 Nie całe to getto, które było poprzednio, bo na przykład tam było tak zwane małe getto,

13
00:01:21,000 --> 00:01:27,000
 to też wysiedlili. Kościół wysiedlili, który tam był, tylko księży

14
00:01:27,000 --> 00:01:34,000
 od razu w pierwszym dniu wysiedlenia kazali się wyprowadzić, a kościół wysiedlili.

15
00:01:34,000 --> 00:01:39,000
 A teraz chciałam powiedzieć właśnie o tym, jak myśmy się przedostali.

16
00:01:39,000 --> 00:01:47,000
 Więc dołączyliśmy się na wariata do placówki, która goniła, nie szła,

17
00:01:47,000 --> 00:01:56,000
 tylko goniła w stronę getta niemałego, bo już go nie było, tylko szopy.

18
00:01:56,000 --> 00:02:04,000
 Myśmy też gonili. Niemiec wziął te, to tam, daj się wódkę, ja już nie pamiętam,

19
00:02:04,000 --> 00:02:13,000
 coś wziął i puścił wszystkich do tych szopów, bo on wiedział, że tak czy inaczej wszyscy zginą.

20
00:02:13,000 --> 00:02:18,000
 Myśmy się odłączyli, a dlaczego ci ludzie tak gonili?

21
00:02:18,000 --> 00:02:25,000
 Bo była pogłoska, że podstawili wagony, to znaczy, że będą znowu wysiedli.

22
00:02:25,000 --> 00:02:31,000
 Więc gonili strasznie i my z nimi. No i myśmy się odłączyli od tej grupy na Nowolipka,

23
00:02:31,000 --> 00:02:40,000
 gdzie mieszkają moje obie kuzynki z mężem jednej z nich Habasem, inżynier Habas.

24
00:02:40,000 --> 00:02:49,000
 Myśmy tam trafili na ten okres, jaki sami przeżyliśmy na Zamenhofa na początku.

25
00:02:49,000 --> 00:02:57,000
 To znaczy ładny, czysty pokój, oczyszczony zresztą przez nas, łazienka, dobra kąpiel,

26
00:02:57,000 --> 00:03:04,000
 po raz pierwszy po długim czasie. Mąż wygląda, jak mówiłam, jak księżyc.

27
00:03:04,000 --> 00:03:10,000
 Przyjęli nas nadzwyczajnie, powiedzieli, myśmy na was czekali już wczoraj,

28
00:03:10,000 --> 00:03:15,000
 bo wiedzieli, co się dzieje, prawda? I zaczęli się schodzić znajomi

29
00:03:15,000 --> 00:03:23,000
 i jeden z tych znajomych, dowiedziawszy się, że my chcemy uciec na drugą stronę,

30
00:03:23,000 --> 00:03:31,000
 może miał 18 lat, powiedział, ja wam to załatwię. Tak prosto i tak łatwo.

31
00:03:31,000 --> 00:03:39,000
 Mój mąż powiedział, że przede wszystkim musi pieniądze odebrać za tą nieudaną ucieczkę,

32
00:03:39,000 --> 00:03:45,000
 może jakieś rzeczy, bo przecież trzeba było po tej aryjskiej stronie mieć trochę pieniędzy.

33
00:03:45,000 --> 00:03:53,000
 I poszedł do getta z powrotem, żeby te pieniądze dostać z tą twarzą obrzekniętą, spuchniętą.

34
00:03:53,000 --> 00:04:01,000
 No ja słyszałam właśnie od tego młodego człowieka, że można to załatwić

35
00:04:01,000 --> 00:04:08,000
 i nawet się zdziwiłam, że taki młody człowiek takie sprawy potrafi załatwić.

36
00:04:08,000 --> 00:04:15,000
 Mój mąż wrócił następnego dnia i razem poszliśmy załatwiać, z tym, że on twierdził,

37
00:04:15,000 --> 00:04:21,000
 że ja pojadę pierwszy, a potem on przyjedzie, bo on z taką twarzą nie może pojechać.

38
00:04:21,000 --> 00:04:28,000
 Ja powiedziałam, że ja się z nim w takiej chwili nie rozłączę i albo zginiemy razem,

39
00:04:28,000 --> 00:04:35,000
 albo będziemy żyć razem. I wciągnęłam go na samochód. Zapłaciliśmy za dwie osoby.

40
00:04:35,000 --> 00:04:42,000
 Było nas w sumie cztery osoby. Samochód miał przepustkę grupową.

41
00:04:42,000 --> 00:04:47,000
 Nikogo nie sprawdzali. Dojechaliśmy do Wachy. Zimno było bardzo.

42
00:04:47,000 --> 00:04:53,000
 Stał żandarmi, tupał nogami. Wyszedł, dostał pięćdziesiąt złotych.

43
00:04:53,000 --> 00:04:57,000
 Jeszcze gdzieś pamiętał. Był zadowolony, bo tyle chciał.

44
00:04:57,000 --> 00:05:06,000
 Za chwilę znaleźliśmy się blisko Szpitala Dzieciątka Jezus, a potem już w mieszkaniu naszych przyjaciół.

45
00:05:06,000 --> 00:05:16,000
 Po czterech dniach pobytu u nich przyjechał po nas ten młody Urzykowski,

46
00:05:16,000 --> 00:05:27,000
 który teraz jest sprawiedliwym wśród narodów świata i bardzo gorącym człowiekiem,

47
00:05:27,000 --> 00:05:34,000
 który bardzo się zbliżył do narodu żydowskiego. Był w Izraelu za pieniądze.

48
00:05:34,000 --> 00:05:43,000
 Amerykanin, który ma rodzinę w Izraelu i on dał jakieś pieniądze.

49
00:05:43,000 --> 00:05:49,000
 W tej grupie tam jechało kilkunastu, którzy byli gośćmi Izraelczyków

50
00:05:49,000 --> 00:05:57,000
 i zwiedzili najważniejsze miejsca w Izraelu.

51
00:05:57,000 --> 00:06:00,000
 Jak miał na imię syn państwa Urzykowskich?

52
00:06:00,000 --> 00:06:06,000
 Jak on miał na imię, ten wówczas siedemnastoletni chłopiec?

53
00:06:06,000 --> 00:06:15,000
 Janusz, tak się nazywa teraz też, ale najważniejszą rolę odgrywał jego ojciec, Feliks Urzykowski.

54
00:06:15,000 --> 00:06:21,000
 Przepraszam, czy wyście ich znali przed wojną, czy wyście ich w ogóle nie znali?

55
00:06:21,000 --> 00:06:34,000
 Feliks Urzykowski był inwalidą, był sierżantem w wojnie dwudziestego roku

56
00:06:34,000 --> 00:06:41,000
 i został jututim militarnie za obronę jakiegoś przyczółka, tak najwyższe odznaczenie.

57
00:06:41,000 --> 00:06:47,000
 Miał za sobą jakieś kursy felczerskie i był bardzo ciekawy w medycynie.

58
00:06:47,000 --> 00:06:53,000
 Każdego wieczoru był wykład z medycyny, bo o godzinie dziewiątej byliśmy już wolni.

59
00:06:53,000 --> 00:07:02,000
 Mogliśmy wejść do pokoju stołowego i tam mąż z nim i ja rozmawialiśmy.

60
00:07:02,000 --> 00:07:08,000
 Przepraszam, że przerywam, ale chciałam się dowiedzieć, czy wyście się w Miłosny ukrywali?

61
00:07:08,000 --> 00:07:10,000
 Czy wyście tam byli oficjalni gości?

62
00:07:10,000 --> 00:07:14,000
 Nie, myśmy się ukrywali, tam nie mieliśmy żadnych dokumentów.

63
00:07:14,000 --> 00:07:17,000
 Czy to był osobno oddzielny dom, czy to był dom, gdzie było ileś mieszkań?

64
00:07:17,000 --> 00:07:23,000
 To był jedyny dom, nikt nie mieszkał oprócz nich, ale tam byli państwo rułowscy,

65
00:07:23,000 --> 00:07:29,000
 to znaczy dziadkowie Januszak, przy tym pan Rułowski był antysemitą,

66
00:07:29,000 --> 00:07:32,000
 więc on nie śmiał dziedzić, że my jesteśmy Żydzi.

67
00:07:32,000 --> 00:07:36,000
 To się nazywało, że jest oficer żoną i musi się ukrywać.

68
00:07:36,000 --> 00:07:46,000
 No i prawda, myśmy mieli przez pana Łużykowskiego zaprojektowane na dwie skrytki.

69
00:07:46,000 --> 00:07:53,000
 Jedną skrytkę tuż za drzwiami, to znaczy w kuchni,

70
00:07:53,000 --> 00:07:59,000
 bo Niemcy mieli zwyczaj jak wkraczali na rewizję, biec do przodu,

71
00:07:59,000 --> 00:08:03,000
 więc to była skrytka zrobiona pod podłogą głęboko.

72
00:08:03,000 --> 00:08:11,000
 W takim miejscu tam jest skrzynka, gdzie staje kobieta, żeby się za bardzo nie pokylać przy kuchni.

73
00:08:11,000 --> 00:08:23,000
 I tą dno tej skrzynki wyjęto i panowie zrobili taką bardzo dużą, dobrą skrytkę w ziemi głęboką.

74
00:08:23,000 --> 00:08:26,000
 I tam przeżyliśmy najgorszą rewizję.

75
00:08:26,000 --> 00:08:31,000
 Nie szukali nas, tylko szukali wszystkiego trwnego,

76
00:08:31,000 --> 00:08:39,000
 to znaczy szukali mięsa, szukali spadochroniarzy radzieckich, szukali Żydów.

77
00:08:39,000 --> 00:08:56,000
 Dowiedzieliśmy się o tym od Janusza, bo Janusz był w tym legionie antyniemieckim,

78
00:08:56,000 --> 00:09:01,000
 jak pamiętam, jako się tam nazywali, partyzancy w każdym razie.

79
00:09:01,000 --> 00:09:08,000
 I on wiedział o tym, że będzie następnego dnia, czy tam za dwa dni rewizja.

80
00:09:08,000 --> 00:09:13,000
 Zeszliśmy razem do tej piwnicy, bo on chciał zobaczyć jak to jest.

81
00:09:13,000 --> 00:09:19,000
 Młody chłopak, 17 lat. Były mapy wojskowe, były pistolety.

82
00:09:19,000 --> 00:09:24,000
 Wszystko co trefne było z nami w piwnicy i nasze pamiętniki.

83
00:09:24,000 --> 00:09:31,000
 W pewnej chwili, jak Niemcy się już zbliżali do drzwi mieszkania,

84
00:09:31,000 --> 00:09:38,000
 słychać było ich kroki, to Janusz wyskoczył. Ja chcę zobaczyć jak rewizja wygląda.

85
00:09:38,000 --> 00:09:47,000
 Tak powiedział, tak było. I matka, jak on wyskoczył, to Niemcy go zrewidowali.

86
00:09:47,000 --> 00:09:51,000
 On nie miał nic przy sobie, a matka mu przyniosła palto zimowe,

87
00:09:51,000 --> 00:09:57,000
 bo mu kazali wyjść na dwór, a w tym palcie był pistolet.

88
00:09:57,000 --> 00:10:03,000
 Tak uniknął śmierci, a myśmy też uniknęli śmierci.

89
00:10:03,000 --> 00:10:07,000
 Ale chcę powiedzieć o pierwszym dniu po naszym przybyciu.

90
00:10:07,000 --> 00:10:12,000
 Więc nasze stosunki z państwem Użykowskim się układały doskonale.

91
00:10:12,000 --> 00:10:20,000
 Myśmy się bardzo lubili wzajemnie, ale pierwszego dnia po naszym przybyciu

92
00:10:20,000 --> 00:10:27,000
 między okiem pokoju państwa Użykowskiego, stołowego, zobaczyliśmy olbrzymią polanę

93
00:10:27,000 --> 00:10:34,000
 i zabudowania. I zobaczyliśmy Niemców, którzy z sąsiedniego domu

94
00:10:34,000 --> 00:10:42,000
 wyprowadzali rodzinę żydowską. Ja spojrzałam na Mańka, on na mnie

95
00:10:42,000 --> 00:10:46,000
 i ja mówię do niego, to chyba będziemy wracać do Warszawy.

96
00:10:46,000 --> 00:10:54,000
 Pan Użykowski powiedział na to, dr Paluch was mnie przekazał

97
00:10:54,000 --> 00:11:00,000
 i ja nie chcę z tego zrezygnować. Będziecie do mnie tak długo, jak długo będzie trzeba.

98
00:11:00,000 --> 00:11:07,000
 A opuściliśmy ten gościnny dom po prawie półtorej roku,

99
00:11:07,000 --> 00:11:18,000
 bo w nocy trwały walki o Miłosno pomiędzy Niemcami a Rosjanami.

100
00:11:18,000 --> 00:11:24,000
 Rosjanie mieli przyczółek czołgowy w Miłosnej, a Niemcy wymacali te czołgi,

101
00:11:24,000 --> 00:11:30,000
 które stały koło naszego domu. I w nocy zawalił nam się dach nad głową.

102
00:11:30,000 --> 00:11:37,000
 Razem ze szkłem, no budziliśmy się w morzu szkła, a mąż mój był po zawale.

103
00:11:37,000 --> 00:11:43,000
 Ja go leczyłam, bo nie było innej możliwości. Miał spuchnięte nogi,

104
00:11:43,000 --> 00:11:46,000
 ale nie było już gdzie być przy sylu.

105
00:11:46,000 --> 00:11:48,000
 To było lato '44?

106
00:11:48,000 --> 00:11:56,000
 Tak. Tylko te wysokie kwiaty, jak one się nazywały, te żółte, słoneczniki,

107
00:11:56,000 --> 00:12:02,000
 wiedziały o tej wielkiej tajemnicy naszego pokoju i zaglądały nam do okna.

108
00:12:02,000 --> 00:12:05,000
 A nikt więcej tego nie wiedział.

109
00:12:05,000 --> 00:12:15,000
 Pożegnawszy się oczywiście z naszymi gospodarzami, wyszliśmy na linię frontu.

110
00:12:15,000 --> 00:12:25,000
 Tam były linie telefoniczne i co chwilę rozrywały się nad naszymi głowami szafnele i bomby.

111
00:12:25,000 --> 00:12:31,000
 Myśmy musieli padać, a mąż z tymi nogami. To była trudna rzecz bardzo.

112
00:12:31,000 --> 00:12:36,000
 Dotarliśmy do Szocy Lubelskiej.

113
00:12:36,000 --> 00:12:42,000
 Po drodze spotkaliśmy grupę Polaków, która tam gdzieś się przeprowadzała

114
00:12:42,000 --> 00:12:49,000
 i tam myśmy się przedstawiali, więc oczywiście tak jak mieliśmy tam w dokumentach,

115
00:12:49,000 --> 00:12:58,000
 nie pamiętam jak tam było, przypomnę sobie zaraz, to mąż mi powiedział nazwisko te właśnie polskie,

116
00:12:58,000 --> 00:13:02,000
 Goszczyński czy Gwiazdowski, już nie pamiętam.

117
00:13:02,000 --> 00:13:05,000
 On mówi, ale to z jakich Gwiazdowskich?

118
00:13:05,000 --> 00:13:09,000
 Więc mąż mi tam coś mruknął, odpowiedział.

119
00:13:09,000 --> 00:13:18,000
 Myśmy się dostali do tej Szocy Lubelskiej i zatrzymywany przez nas ruchem ręki

120
00:13:18,000 --> 00:13:26,000
 samochód ciężarowy radziecki, który jechał w stronę Lublina i zabrał nas do Lublina.

121
00:13:26,000 --> 00:13:31,000
 Czy wyście wówczas bali się bardziej Polaków czy Rosjan?

122
00:13:31,000 --> 00:13:36,000
 W ogóle nie baliśmy się. Byliśmy szczęśliwi, że uciekliśmy Niemcom.

123
00:13:36,000 --> 00:13:43,000
 Nawet nie myśleliśmy o tym. To była specjalna sytuacja.

124
00:13:43,000 --> 00:13:54,000
 Myśmy trafili do Lublina w porze policyjnej godziny i przygarnęła nas jakaś dozorczyni do izby,

125
00:13:54,000 --> 00:13:59,000
 która w piwnicy się znajdowała, gdzie było już więcej takich rozmaitych ludzi.

126
00:13:59,000 --> 00:14:06,000
 I tam dała nam coś do podścielenia, materasów było dużo, ale to jakąś płatkę.

127
00:14:06,000 --> 00:14:11,000
 I w nocy słyszeliśmy straszne jęki, okropne.

128
00:14:11,000 --> 00:14:17,000
 Mój mąż taki wymęczony, ale on nie wytrzymywał jak tego to podszedł zobaczyć.

129
00:14:17,000 --> 00:14:22,000
 Był chory na typu z brzuszu. Mówi "Ema, ja go muszę odprowadzić do szpitala".

130
00:14:22,000 --> 00:14:27,000
 Ja mówię "Jak? To już jest godzina policyjna". "Lepsie, ja go nie mogę tu stawić".

131
00:14:27,000 --> 00:14:30,000
 Odprowadził go do szpitala. Ja mówię "Jak się uratujesz?".

132
00:14:30,000 --> 00:14:36,000
 Powiem im, że jestem lekarzem. A to nie byli już Niemcy, prawda?

133
00:14:36,000 --> 00:14:48,000
 Mąż był czynny w Radiu Polskim w Nasuchu, bo on znał bardzo biegle parę języków.

134
00:14:48,000 --> 00:14:53,000
 A potem zgłosiliśmy się do, jak się okazało, Warmana,

135
00:14:53,000 --> 00:14:59,000
 który zawiadywał wtedy całą służbę sanitarną lubryjną.

136
00:14:59,000 --> 00:15:03,000
 - Czy był to Kamil Warman? - Tak.

137
00:15:03,000 --> 00:15:11,000
 I dał nam przydział do szpitala ewakuacyjnego 62, numer 62.

138
00:15:11,000 --> 00:15:13,000
 - W Lublinie? - W Lublinie.

139
00:15:13,000 --> 00:15:19,000
 A potem z tym szpitalem przenosiliśmy się dalej. To już nie należy do dzisiejszego spotkania.

140
00:15:19,000 --> 00:15:23,000
 - Należy. - Tak? Naprawdę?

141
00:15:23,000 --> 00:15:35,000
 To w szpitalu ewakuacyjnym 62 miałam bardzo tragiczne, a jednocześnie radocne przeżycie.

142
00:15:35,000 --> 00:15:41,000
 Mianowicie to był szpital bezpośrednio za linią frontu.

143
00:15:41,000 --> 00:15:49,000
 Przywieźli mi sierżanta ranny go w szyję.

144
00:15:49,000 --> 00:15:54,000
 Ja wtedy byłam lekarzem dyżurnym. To było w nocy.

145
00:15:54,000 --> 00:15:58,000
 Zbudziłam pielęgniarkę. Byłam bezczelna. Miałam atlas w soboty.

146
00:15:58,000 --> 00:16:04,000
 Nigdy takich operacji nie robiłam. No ale co było robić? Krew tryskałam.

147
00:16:04,000 --> 00:16:11,000
 Więc ja zaszyłam tą żyłę patrząc na atlas. Rozkroiłam to, prawda?

148
00:16:11,000 --> 00:16:21,000
 I potem zbudziłam męża, który miał krew zero, jak mówiłam już przy samobójstwie Szelińskiego uprzednio.

149
00:16:21,000 --> 00:16:28,000
 I on dał mu litr krwi. I ten sierżant wyszedł. Wyszedł cały.

150
00:16:28,000 --> 00:16:39,000
 I napisał do wodza Rydza-Rzymierskiego, że młoda lekarka uratowała mi życie.

151
00:16:39,000 --> 00:16:46,000
 Rydza-Rzymierski przyjechał. Przyjechał dwa szeregi lekarzy i nikt nie ma stopnia.

152
00:16:46,000 --> 00:16:51,000
 Każdy się melduje, oficer bez stopnia, ten i ten. Co mówi do cholery?

153
00:16:51,000 --> 00:17:00,000
 Wszyscy bez stopnia. Ordynatorzy kapitany, a asystenci porucznika.

154
00:17:00,000 --> 00:17:07,000
 W ten sposób zostałam porucznikiem. Później dostałam krzyż, srebrny krzyż zasługi,

155
00:17:07,000 --> 00:17:12,000
 a mąż dostał złoty krzyż, bo dał tą transfuzję i był kapitany.

156
00:17:12,000 --> 00:17:18,000
 O to żeśmy się długo kłócili.

157
00:17:18,000 --> 00:17:21,000
 Który to był rok wówczas, jak przyjechał Rzymierski?

158
00:17:21,000 --> 00:17:26,000
 To był czterdziesty czwarty rok.

159
00:17:26,000 --> 00:17:33,000
 I z tego szpitala ewakuowano nas razem ze szpitalem do Otwocka.

160
00:17:33,000 --> 00:17:38,000
 Nie było specjalnych przeżyć, które by zostały w mojej pamięci.

161
00:17:38,000 --> 00:17:42,000
 Normalna praca z rannymi z pola fali.

162
00:17:42,000 --> 00:17:47,000
 Gdzie mieszkaliście w Otwocku? Bo było to miejsce rodzinne dziadka.

163
00:17:47,000 --> 00:17:55,000
 Był jakiś prowizoryczny, ale potem ewakuowano nas do Gdańska.

164
00:17:55,000 --> 00:18:02,000
 I tam był prawdziwy szpital, bo na miejscu tego szpitala zrobiono nasz szpital.

165
00:18:02,000 --> 00:18:06,000
 Po drodze skończyła się wojna.

166
00:18:06,000 --> 00:18:11,000
 Były plakaty, jak wysiedliśmy, o wielkie szczęście oczywiście,

167
00:18:11,000 --> 00:18:14,000
 dojechaliśmy do tego Gdańska.

168
00:18:14,000 --> 00:18:24,000
 I tam był komendantem szpitala, był psychiatra, w tej chwili zapomniałam nazwiska,

169
00:18:24,000 --> 00:18:28,000
 który był z pochodzenia chyba Polakiem.

170
00:18:28,000 --> 00:18:38,000
 On mówił, bo tak osiłowali zrobić, dyrektorów szpitala wyławiali spośród tych Polaków.

171
00:18:38,000 --> 00:18:47,000
 Malinowski on się nazywał. I on nie Malinowski, tylko Malinowski.

172
00:18:47,000 --> 00:18:53,000
 I on mnie prosił, między innymi każdego lekarza prosił.

173
00:18:53,000 --> 00:19:00,000
 On był psychiatrem, jak mówiłam. I on mówił, ty u mnie będziesz stomatolog.

174
00:19:00,000 --> 00:19:02,000
 A był Rosjanin?

175
00:19:02,000 --> 00:19:07,000
 Tak, no pewnie, wszyscy oni byli Rosjanin, tylko z pochodzenia może.

176
00:19:07,000 --> 00:19:18,000
 I ja poszłam do tego gabinetu stomatologicznego, w którym oprócz statywu do maszyny i fotela nic nie było.

177
00:19:18,000 --> 00:19:24,000
 I ja przyszłam do niego i mówię, jak ja będę u Ciebie stomatolog, bo u Ciebie niczego nie tu.

178
00:19:24,000 --> 00:19:29,000
 A on mówił, mój wyracz robotał, ty toże będziesz robotać.

179
00:19:29,000 --> 00:19:35,000
 No to wtedy dostaliśmy przydział na domek w Sopocie, po lekarzu jakimś.

180
00:19:35,000 --> 00:19:42,000
 Poszliśmy na plac Czarny Rynek i kupiłam wszystko, co było trzeba.

181
00:19:42,000 --> 00:19:47,000
 I kleszcze, i wiertła i tak dalej.

182
00:19:47,000 --> 00:19:50,000
 No i tam pracowałam dłuższy czas.

183
00:19:50,000 --> 00:19:55,000
 No a potem to już dużo różnych rzeczy było i sądzę, że nie ma sensu.

184
00:19:55,000 --> 00:20:00,000
 Jak byście się znaleźli po wojnie jako Żydzi?

185
00:20:00,000 --> 00:20:05,000
 Czy były w ogóle dyskusje między polskimi a żydowskimi lekarzami?

186
00:20:05,000 --> 00:20:08,000
 Żadnych dyskusji nie było.

187
00:20:08,000 --> 00:20:15,000
 Mój mąż będąc w wojsku, w Sopocie już, bo tam organizowaliśmy szpital.

188
00:20:15,000 --> 00:20:21,000
 Byliśmy już razem, Gdańska do Sopotu było blisko, a myśmy tam mieszkali.

189
00:20:21,000 --> 00:20:31,000
 Dostał list od profesora Fischfelda z Wrocławia.

190
00:20:31,000 --> 00:20:37,000
 Profesor Fischfeld organizował tam akademię medyczną

191
00:20:37,000 --> 00:20:44,000
 i prosił wojsko, komendanta o zwolnienie męża, który jest mu niezbędnie potrzebny.

192
00:20:44,000 --> 00:20:48,000
 Mąż był na jego kursach przed wojną.

193
00:20:48,000 --> 00:20:54,000
 No i w ten sposób zwolnili męża z wojska jakieś pół roku przede mną,

194
00:20:54,000 --> 00:20:58,000
 a ja byłam bardzo potrzebna, jeszcze.

195
00:20:58,000 --> 00:21:03,000
 Kiedy przenieście się do Wrocławia?

196
00:21:03,000 --> 00:21:12,000
 Mąż się przeniósł wtedy, to był 1945 rok i tam już zdążył mieć zową.

197
00:21:12,000 --> 00:21:18,000
 Czy próbowaliście odnaleźć, w jaki sposób próbowaliście odnaleźć jakąś rodzinę?

198
00:21:18,000 --> 00:21:21,000
 Nie było rodziny, myśmy wiedzieli, że nie ma.

199
00:21:21,000 --> 00:21:29,000
 50 osób z mojej rodziny zginęło i jego ukochana szóstka zginęła. Piątka, przepraszam.

200
00:21:29,000 --> 00:21:36,000
 Także kto przeżył właściwie z rodziny poza siostrą?

201
00:21:36,000 --> 00:21:49,000
 Moja jedyna osoba, która przeżyła, to cioteczna siostra moja, która jest w Warszawie.

202
00:21:49,000 --> 00:21:57,000
 Ona przeżyła po armińskiej stronie, nie ukrywała się, tylko przenosiła się z mieszkania na mieszkanie.

203
00:21:57,000 --> 00:22:07,000
 Miała dwoje dzieci w tym czasie i jej mąż nazywał się naprawdę Kotowicz i wyglądał na Polaka.

204
00:22:07,000 --> 00:22:16,000
 Ale któregoś dnia ona nie mogła wytrzymać i sąsiadkom powiedziała, że jej jest tak ciężko,

205
00:22:16,000 --> 00:22:21,000
 bo ona się musi ukrywać, widocznie jakiejś bliższej sąsiadce.

206
00:22:21,000 --> 00:22:27,000
 A to nieosłaniała policję i wieczorem przyszedł policjant, gdzie pan Kotowicz?

207
00:22:27,000 --> 00:22:34,000
 Pan Kotowicz przyjedzie dopiero później. To jak przyjedzie, proszę mu powiedzieć, żeby się zgłosił na posterunek.

208
00:22:34,000 --> 00:22:41,000
 I on się zgłosił następnego dnia, bo miał swoje papiery, Mieczysław Kotowicz.

209
00:22:41,000 --> 00:22:49,000
 To obejrzeli go dokładnie i powiedzieli mu, że taki głupi jesteś, że przyszłeś, wynoś się jak najprędzej.

210
00:22:49,000 --> 00:22:56,000
 To była policja granatowa polska i oni musieli zmienić mieszkanie.

211
00:22:56,000 --> 00:23:03,000
 No i tak jakoś przetrwali do końca i dziecko, które się urodziło pierwsze w Warszawie,

212
00:23:03,000 --> 00:23:11,000
 jej dziewczyna, która ma czterdzieści parę lat teraz, jest dzieckiem Holokaustu.

213
00:23:11,000 --> 00:23:16,000
 Kiedy dowiedziała się pani, że ojciec już nie żyje?

214
00:23:16,000 --> 00:23:34,000
 Dowiedziałam się, tak na pewno, dowiedziałam się dopiero w Szwecji, że został zamordowany w Katyniu.

215
00:23:34,000 --> 00:23:43,000
 Ale miałam ciągle dny miłosne, że on do mnie mówi, że on żyje i ona, moja matka żyje.

216
00:23:43,000 --> 00:23:49,000
 Matka mówiła mi do ucha, czułam jej usta przy moim uchu.

217
00:23:49,000 --> 00:23:52,000
 Mówiła, Ema tak ciężko przyjdzie do nas.

218
00:23:52,000 --> 00:23:57,000
 A ja przed senem mówiłam, jeszcze bym chciała trochę pożyć.

219
00:23:57,000 --> 00:24:00,000
 Jeszcze byłam młoda bardzo wtedy.

220
00:24:00,000 --> 00:24:04,000
 No i mąż mnie ajęczał, mąż mnie obudził.

221
00:24:04,000 --> 00:24:07,000
 Byłam mu bardzo wdzięczna z tego powodu.

222
00:24:07,000 --> 00:24:12,000
 Tak, tak to jest, tak to wygląda mniej więcej wszystko.

223
00:24:12,000 --> 00:24:17,000
 Mniej więcej wszystko powiedziała, mniej więcej.

224
00:24:17,000 --> 00:24:24,000
 Jakie życie po wojnie, jak wam się układało życie po wojnie i kiedy postanowiliście założyć rodzinę?

225
00:24:24,000 --> 00:24:41,000
 Było bardzo dobrze, bo ja dostałam w 46 roku pierwszą nominację na starszego asystenta w Akademii Medycznej na stomatologię.

226
00:24:41,000 --> 00:24:42,000
 We Wrocławiu?

227
00:24:42,000 --> 00:24:48,000
 We Wrocławiu, a mój mąż był adiunktem profesora Ciszwerdarka.

228
00:24:48,000 --> 00:24:52,000
 On miał dwa zawały w międzyczasie, po tych przeżyciach.

229
00:24:52,000 --> 00:24:59,000
 A później miał jeszcze, jeżeli o tym mówimy, parę lat po wojnie.

230
00:24:59,000 --> 00:25:03,000
 Miał gdzieś silne bóle brzucha, byliśmy w Rabce wtedy.

231
00:25:03,000 --> 00:25:14,000
 I powiedział mi w zdjęciach, że on się wykończy i że muszę go zawieźć do szpitala, co też zrobiłam do Krakowa.

232
00:25:14,000 --> 00:25:23,000
 I okazało się, że on ma torbiel krwawą nerki po tych uderzeniach niemieckich.

233
00:25:23,000 --> 00:25:37,000
 I tą nerkę mu ustunięto. Ta oznaka żydowska był bardzo skrzętnie leczony.

234
00:25:37,000 --> 00:25:50,000
 Do tego stopnia, że jak miał wysoką gorączkę po operacji, zaprosiłam lekarza dyżurnego, bo ja spałam tam, żeby dał mu penicyminę.

235
00:25:50,000 --> 00:25:58,000
 To lekarz dyżurny powiedział, że on nie może, bo pan docent jest pod opieką szefa.

236
00:25:58,000 --> 00:26:04,000
 I ja mówię, no jak to, ale przecież taka gorączka i mąż sam powiedział, że go kłuje i tak dalej.

237
00:26:04,000 --> 00:26:10,000
 Ja miałam penicyminę przy sobie. Ja już z penicyminą się nie rozstawałam wtedy.

238
00:26:10,000 --> 00:26:16,000
 Zrobiłam zastrzyk, a rano ordynator przyszedł i powiedział, że bardzo dobrze zrobiłam.

239
00:26:16,000 --> 00:26:23,000
 No i było zapalenie płuc i drenaż. I potem przywieziono go z tym drenem do Wrocławia.

240
00:26:23,000 --> 00:26:28,000
 Przyjechał samochód z Wrocławia, po niego sanitarka.

241
00:26:28,000 --> 00:26:40,000
 I tam we Wrocławiu znalazł w poczcie zaproszenie do Ameryki, do Rockefellera.

242
00:26:40,000 --> 00:26:45,000
 To go szybko uleczyło. To szybko się zaczęło goić.

243
00:26:45,000 --> 00:26:51,000
 To było prawda, tak było. Potem był rok, potem był drugi raz.

244
00:26:51,000 --> 00:26:57,000
 Bo tak oni prosili Rockefeller, to oni prosili dwa razy.

245
00:26:57,000 --> 00:27:08,000
 No i potem byliśmy w Szwajcarii w roku, dziewczynka moja miała wtedy pięciu.

246
00:27:08,000 --> 00:27:11,000
 Kiedy urodziło się pierwsze dziecko?

247
00:27:11,000 --> 00:27:21,000
 Właśnie, syn się urodził w 1949 roku, Józef, a Jerenka rok później.

248
00:27:21,000 --> 00:27:26,000
 Ale chciałam jeszcze powiedzieć, może z tych przeżyć takich intymnych.

249
00:27:26,000 --> 00:27:32,000
 Ja byłam, jak powiedziałem, starszym asystentem, a później adiunktem na oddziale stomatologicznym.

250
00:27:32,000 --> 00:27:40,000
 I moim obowiązkiem było usuwanie zębów z ogniskami na oddziale wewnętrznym,

251
00:27:40,000 --> 00:27:51,000
 na kardiologii. Tam był ordynatorem profesor, zaraz sobie przypomnę.

252
00:27:51,000 --> 00:27:58,000
 Nieważne, w każdym razie on, jego adiunkt prosił już na zakończenie,

253
00:27:58,000 --> 00:28:02,000
 bo to się usuwało tak, że tu ściana i tu głowa pacjenta.

254
00:28:02,000 --> 00:28:05,000
 Nie było krzesła, tylko tak.

255
00:28:05,000 --> 00:28:11,000
 Zrobiłam, o jeszcze jedne mu proszę usunąć, tam komuś.

256
00:28:11,000 --> 00:28:18,000
 A jemu trzeba było usunąć się na łóżku, bo on się już nie ruszał, nawet nie wolno mu było się ruszać.

257
00:28:18,000 --> 00:28:23,000
 On miał jakiś korzonek, czy dwa korzonki, ja zrobiłam znieczulenie i on umarł.

258
00:28:23,000 --> 00:28:31,000
 Po znieczuleniu, już takim dobrym znieczuleniu, znaczy bez adrenaliny.

259
00:28:31,000 --> 00:28:38,000
 No więc ja byłam wtedy w ciąży. Poszłam do mego męża, do zakładu mikrobiologii.

260
00:28:38,000 --> 00:28:44,000
 Jeszcze nie wiedziałam o tym, ale byłam wszczęśnięta tą śmiercią.

261
00:28:44,000 --> 00:28:47,000
 Mąż nie pytał mnie o nic, tylko dał mi kawę.

262
00:28:47,000 --> 00:28:50,000
 Jak wypiłam kawę, to mu powiedziałam o co chodzi.

263
00:28:50,000 --> 00:28:56,000
 Następnego dnia poszłam do profesora Szczeklika, to był ordynator,

264
00:28:56,000 --> 00:29:04,000
 bardzo znany profesor kardiologii, który mieszkał w tym samym domu co my, o piętro wyżej.

265
00:29:04,000 --> 00:29:13,000
 Ja mówię, panie profesorze, dlaczego panie asystenci każą mi wykonać ostatni zaszczyt,

266
00:29:13,000 --> 00:29:17,000
 kiedy jest człowiek tak ciężko chory, a pani się przyjmuje.

267
00:29:17,000 --> 00:29:22,000
 On mógł umrzeć przy defekacji, nigdy nie zapomnę teraz jak on to powiedział.

268
00:29:22,000 --> 00:29:31,000
 Dlaczego ja ten ostatni gruź miałam przybić? No i tak przybiłam, że miałam później poronienie.

269
00:29:31,000 --> 00:29:44,000
 Tak, dopiero to dziecko pierwsze się urodziło w 1949 roku, Jóźg.

270
00:29:44,000 --> 00:29:51,000
 A córka w 1950, to już mówiłam. To jest chyba wszystko. Tak mi się wydaje.

271
00:29:51,000 --> 00:29:58,000
 Chciałabym jeszcze wiedzieć, czy wyście dzieci, jak były małe, jakie święta wyście obchodzili w domu?

272
00:29:58,000 --> 00:30:07,000
 A pani już kiedyś pytała. Ja mówiłam, że tylko matka moja spościła w sądny dzień i szła do synagogi.

273
00:30:07,000 --> 00:30:09,000
 Mój ojciec był socjalistą.

274
00:30:09,000 --> 00:30:16,000
 Ale chodzi mi teraz jak pani z mężem, jak wyście wychowywali wasze dzieci?

275
00:30:16,000 --> 00:30:19,000
 Nie ma żadnych. Może choinkę tylko.

276
00:30:19,000 --> 00:30:22,000
 Czy dzieci wiedziały o tym, że są Żydami?

277
00:30:22,000 --> 00:30:28,000
 Wiedziały, ale dzieci były ochrzczone. Moje dzieci oboje są ochrzczone.

278
00:30:28,000 --> 00:30:37,000
 Dzieci były ochrzczone i to był uraz po getcie.

279
00:30:37,000 --> 00:30:43,000
 Dlatego, że miłocnie Niemcy wyciągali te dzieci niechrzczone.

280
00:30:43,000 --> 00:30:51,000
 Polacy podawali. Niektórzy, nie wszyscy, a niektórzy podawali, a dzieci chrzczone zostawiali przy życiu.

281
00:30:51,000 --> 00:30:56,000
 Dlatego ja sądziłam, że lepiej będzie te dzieci ochrzcić.

282
00:30:56,000 --> 00:31:02,000
 Byliśmy wtedy w wózce nad morzem. Dzieci były malutkie.

283
00:31:02,000 --> 00:31:07,000
 I ja powiedziałam mężowi, że ja chcę je ochrzcić. Mąż powiedział mi, po co ci to?

284
00:31:07,000 --> 00:31:13,000
 Ja mówię, no bo wiesz, bo jaka jest sytuacja. Powiedziałam mu o tym.

285
00:31:13,000 --> 00:31:20,000
 On mówi, słuchaj kochanie, ja będę i tak żył krótko, a ty będziesz miała dzieci pod swoją opieką.

286
00:31:20,000 --> 00:31:24,000
 To rób jak uważasz. No i tak się stało.

287
00:31:24,000 --> 00:31:30,000
 Także dzieci miały już 4, 5 lat.

288
00:31:30,000 --> 00:31:32,000
 Tak.

289
00:31:32,000 --> 00:31:36,000
 Ile lat miały dzieci, jak się dowiedziały, że są Żydami?

290
00:31:36,000 --> 00:31:38,000
 Tak, wiedziały oczywiście.

291
00:31:38,000 --> 00:31:39,000
 One wiedziały.

292
00:31:39,000 --> 00:31:41,000
 Od początku wiedziały.

293
00:31:41,000 --> 00:31:53,000
 Tylko, że rodzice byli tacy świetcy Żydzi, że żadnych modłów, żadnych takich na Boże nic nie było, ani świąt.

294
00:31:53,000 --> 00:32:01,000
 Najwyżej, co było święto, to była choinka i były prezenty pod choinkę i to wszystko.

295
00:32:01,000 --> 00:32:03,000
 Zawiedziona pani jest.

296
00:32:03,000 --> 00:32:04,000
 Przerywamy teraz.

297
00:32:04,000 --> 00:32:06,000
 Tak, tak, ale zawiedziona pani.

298
00:32:06,000 --> 00:32:08,000
 Nie, nie, nie.

299
00:32:34,000 --> 00:32:37,000
 Napisy stworzone przez społeczność Amara.org

300
00:33:04,000 --> 00:33:07,000
 Napisy stworzone przez społeczność Amara.org