Piąta taśma, wywiad z panią Noemi Makower przeprowadza Joanna Wróblewski.
Chciałam wrócić do akcji styczniowej, która zaczęła się na początku 43 roku, nagle,
w której zginęli państwo jaszuńscy i wszyscy radni gminy żydowskiej.
Akcja ta trwała 3 dni, a ja właśnie w czasie tej akcji, jak mówiłam, byłam w szopie Fadersa.
Ale nie wspominałam o tym, że zginęli nasi przyjaciele i razem z nimi zginęła ich synowa Bronka,
którą ja bardzo kochałam, która miała blond włos i niebieskie oczy, mogła się ratować.
Ciągle ją do tego namawiali, a ona chciała pozostać z rodziną swoją.
Także teraz wracam do tego momentu, kiedy jesteśmy w komisariacie policji żydowskiej
i oficer się pyta dlaczegoście uciekli.
Mąż z dramatycznym gestem wywiał przypadkowo pozostawioną w jego kieszeni legitymację gminy żydowskiej
o tym, że jest ordynatorem oddziału wewnętrznego i powiedział, że tego się nie robi i tak się nie ucieka,
tak się wie, że ta legitymacja może zdradzić człowieka, ale że to było bezpośrednio po samobójstwie
pułkownika Szelickiego, szefa policji żydowskiej, którego to samobójstwo spowodowało,
że wszyscy myśleliśmy, że to jest koniec getta i dlatego żeśmy uciekli.
Oficer, który na początku słuchał z nieuwagą, bardzo pilnie zaczął słuchać tego wszystkiego, co mąż mówił.
Mówił dobrze po niemiecku i jako dowód pewnego, nie wiem, szacunku, może to za duże słowo,
ale karmeł uznania dla męża, kazał mi podać krzesło i szklankę wody.
A po chwili wróciły częściowo rzeczy, które zostały nam zrobowane,
bo nie wszystko Niemcy zdołali ukryć, między innymi wróciła moja obrączka
i oficer kazał mi zwrócić moją obrączkę i dać mi szklankę wody i krzesło.
Po chwili, kiedy się dowiedział, bo mąż powiedział, że to szelińskiego samobójstwo spowodowało tę ucieczkę,
to on się głęboko zamyślił, a przedtem jeszcze powiedział, że zwracam Panią obrączkę
wbrew rozkazowi Führera, a Führer wisiał na dół. Potem się głęboko zamyślił i powiedział,
no to ja Was zwalniam, będziecie odprowadzeni do placówki SS.
To była najgorsza placówka, jaka mogła być, ale wszyscy uważali, że nas zaszczerą po drodze,
z wyjątkiem go męża, który uważał, że on mówi prawdę. I tak było.
Przepraszam, że przerwę. Chciałam wrócić do samobójstwa szelińskiego.
W nocy, w tej styczniowej nocy, obudziło nas walenie w drzwi.
Jeden raz, kiedy była ta akcja, to ja o tym mówiłam, a potem drugi raz jakiś porządkowy
walił w drzwi do męża, że szeliński popełnił samobójstwo i że on musi w bieliźnie już iść.
To było na Nowolipkach, a myśmy byli na Zamękowiu.
On się ubrał i poszedł, mając na myśli, i to dokładnie opisuję w swojej książce,
to, że wielokrotnie przechodził pod domem szelińskiego i sam myślał o tym, żeby go zabić.
Bo to był człowiek zimny. On siedział na szlaku i taką szpicrutą bił swoje buty
i tak się zachowywał, jak by nic nie obchodziło.
Jedna z pielęgniarek szpitalnych, a wtedy wysiedlali już szpital, zapytała się,
czy ona ma iść z dziećmi do wagonów. To on powiedział, przykład wam dał Korczak,
to proszę z tego przykładu korzystać. Więc Maniek bardzo często myślał o tym,
ale wręczył go kto inny, jakaś niewiadoma ręka, to byli już ci zorganizowani,
powstańcy w getcie i strzelili do niego. On dostał poszczał w twarz wtedy,
ale ten poszczał spowodował tylko wycofanie się go z pracy na krótki okres,
ale on nie umarł z tego.
Przepraszam, że on był leczony wówczas po tym postrzele przez Pani męża?
Nie, właśnie ten przyszedł i budził go, żeby już przyszedł, że Szeliński się kończy,
że jest bliski, że popełnił samobójstwo. Ja poszłam z mężem, było chyba z dziesięciu lekarzy w pokoju.
Była między innymi doktor Brewda, którą bardzo dużo ludzi zna, ona już nie żyje,
która robiła jakiś zaszczyt w Szelińsku, ona też była lekarzem policyjnym.
Mąż kazał jednemu z lekarzy, doktorowi Londo, zrobić transfuzję.
Wobec tego, że miał krew zero, to mogło się udać. Rzeczywiście na początku stan jego się nieco polepszył,
ale on był nieprzytomny i silny i widać było, że to są wszystko wysiłki na nic.
A obok na łóżku siedziała jego żona i modliła się, oczywiście kapelyczka,
a na drugim łóżku siedziała córka, którą mąż kilkakrotnie ratował w czasie choroby już wtedy,
bo miał ten obowiązek jako lekarz policyjny.
No więc samobójstwo Szelińskiego było argumentem dla oficera, który nie kazał nas rozstrzelać,
tylko kazał nas odprowadzić do SS.
Pytam, czym Szeliński się trął?
Miał przygotowany na wszelki wypadek.
Jesteśmy teraz w gmachu SS. Wszyscy.
Czeka nas dwóch SS-owców, obaj mówią dobrze po polsku.
Ten wysoki czarny, bardzo inteligentna twarz i drugi taki niski blondynek.
Ten wysoki czarny objął komendę i kazał nas wprowadzić.
Najpierw nas mocno zbili wszystkich, ale kobiety mniej, mężczyzn więcej po głowie.
Ten blondynek bił. On się nie doruszał do niczego.
No i potem dali nas do takiego pokoju jak gdyby więziennego, kamienna posadzka, mało krzeseł,
tak żebyśmy mieli jedno krzesło i na zmianę siedzieliśmy na krześle i na podwodze.
I kobiety czterokrotnie ten sadysta wzywał do jakichś takich loków, gdzie mówił,
jak nie oddacie wszystkiego to was zastrzelę.
Cztery razy, jak wracaliśmy po tym czwartym razie, a jeszcze chcę powiedzieć,
że któregoś razu zostawił nas pod opieką, w cudzysłowie, żandarma,
któremu dobrze z oczu patrzyło, niebieskie oczy miał i powiedział tak cicho pod nosem po polsku,
nie zabiją was do rana. To znaczy, że mamy jeszcze 10 czy 8 godzin życia.
Kobiety klęczały, błagały tych żandarmów o życie.
No i rzeczywiście ten czarny żandarm prowadził nas czwarty raz do tego pokoju
i przed tym jeszcze nie umieszkał powiedzieć mężczyzn już nie ma.
Jak myśmy weszli do pokoju to okazało się, że mężczyźni są,
ale byli wielokrotnie bici, wielokrotnie wzywani.
Ja usiadłam na podwodze i tak żeśmy te parę godzin przespali,
pół Jawie na pół Wesi i zjawił się wtedy nad ranem,
zjawili się Niemcy, ci szefowie wysiedlenia, bo to było wiadomo, że to milicja.
Więc przyszło, był taki Brand, tak się nazywał Brand i drugi jakiś, którego nazwiska nie pamiętam,
to byli ludzie z żandarmii, ale z wysokimi odznaczeniami, pułkownicy czy jacyś.
I był jeden Żyd, który był pośrednikiem z Werterfassung,
między tym miejscem, szefowstwem wysiedlenia,
między szefowstwem, szterem, a pracownikami żydowskimi.
To był, on był bardzo chwalony przed wszystkich.
On się starał jak najbardziej, a miał możliwości w tym okresie, w międzyczasie.
Jak on się nazywał? Czapliński. To bardzo warto zapamiętać. Nie wiem, co się z nim stało.
On w każdym razie obrał tą samą drogę, którą wybrał mój mąż.
Wobec tego, że wśród tych ludzi, którzy byli na tym samochodzie, w tym samochodzie,
znajdowało się paru porządkowych, to on powiedział, że ci porządkowi ucieknij,
bo ten sobie życie odebrał. Z tego wynikało, że getto jest skazane na wyginięcie.
I jeden z tych, oni się naradzali, co robić. Jeden powiedział, że trzeba nas uśmiecić, zastrzelić.
A drugi powiedział, że szkoda na boju, bo oni i tak zginą.
I wpuścili nas do getta, do tak zwanego Befelsztela, o którym ja nie mówiłam,
a chciałabym parę słów na końcu powiedzieć.
I tam już byli Żydzi, którzy kazali nam iść do domu, po następnej jeszcze kontroli niemieckiej.
I tam poszliśmy do naszego mieszkania, na Zamenhofa, ale to mieszkanie już wyglądało okropnie.
Było brudno i dużo było. Tak wyglądało jak te mieszkania po wizycie Werter-Fassung.
Myśmy przespali tam jedną noc i postanowiliśmy uciekać.
Drugi raz, to znaczy cztery dni po tej pierwszej ucieczce.
Chciałabym jeszcze powrócić do tego, jak Pani została Panią Makower.
To była bardzo długa i ciekawa historia, dlatego że myśmy musieli mieć świadectwo ślubu.
I tego świadectwa ślubu, to świadectwo ślubu uzyskaliśmy od takiego rabina,
który był z Łodzi, który znał mego wuja, który przyszedł ze mną i mego męża chyba ze słyszenia.
I on nam dał to świadectwo, które było potrzebne, tylko zrobił jeden błąd.
To świadectwo zawędrowało z nami do gminy, a tam był taki mały rabinek, który powiedział, że to świadectwo jest nieważne.
Dlaczego nieważne? Bo zostało wydane z datą zburzenia świątyni, a wtedy nie wolno dawać świadectwa ślubu.
To mój mąż trzacnął pięścią w stół i powiedział, co ty nie widzisz, co się dzieje na oko, że ty takimi formalnościami się kierujesz.
Tam stał jakiś drugi rabin mądrzejszy i mu powiedział, daj im ten ślub.
No i taki był nasz ślub. Ale potem w Lublinie żeśmy wzięli oficjalny rozwód i oficjalny ślub.
Znaczy ten drugi ślub zawarła pani bez rozwodu.
Tak, oczywiście, ale rozwód wzięliśmy w Lublinie, ale ślub dopiero wewróciłaś.
Chciałam się jeszcze spytać, co w międzyczasie było z pani matką?
A z moją matką, to najważniejsze. Ja miałam dyżur w szpitalu na Lesznie, pod pierwszym jeszcze wtedy.
To jeszcze było przed...
Trzydziesty rok przed wysiedleniem. I przyleciał dozorca w domu, że matka się bardzo źle czuje, a ja pobiegłam do niej.
Bardzo miała silne bóle, zwracała, wzięła olejek rycynowy. Sama, niepotrzebnie.
Przyszedł mój szef bezpośredni, nie doktor Wertkań, to był najstarszy szef, tylko doktor Rothaupt.
To był taki młodszy od niego trochę, ale bardzo doświadczony chirurg i powiedział, że to chyba jest wyrostek robaczkowy.
Wzięli matkę pogotowie, wzięli ją do szpitala na Lesznie, a matka jak ją znosili po schodach, powiedziała do mnie,
słuchaj, ojciec by mnie nie dał, a ty mnie dajesz do szpitala. No i pani sobie wyobraża moją sytuację.
Matka znalazła się w szpitalu na moim stole operacyjnym, gdzie ja operowałam tylu pacjentów.
Zrobili operację, która się udała. Usunęli, to był torbiel jajnika wielkości głowy dziecka.
Usunęli ten torbiel, ale matka potem już w ogóle nie zasnęła aż do śmierci.
Znaczy nie obudziła się. Nie, śmierć była spowodowana tym, że gazy się gromadziły, uciskały naczynia.
Chodziło o to, że wtedy nie wiedziano o tym, a ja się dowiedziałam z pięknej książki francuskiego chirurga Mondora.
W miłocnej tę książkę czytałam po tylu miesiącach. Dowiedziałam się, że trzeba taką pacjentkę położyć na brzuchu
i ucisnąć pleksus solaris, to znaczy splot słoneczny, splot nerwowy.
No ale wtedy tego nie wiedziałam. Matka zmarła na moich rękach, a pogrzeb był już na cmentarzu poza granicą getta.
I wśród tych, którzy ją odprowadzali była jej siostra najstarsza, która powiedziała Ema nie żałuj jej tak bardzo,
bo my wszyscy zginiemy, a ona przynajmniej na łóżku umarła. I ona wtedy, ona wzięła cienkanie, ta siostra, jej mamy.
Też nie mówiłam tego, nie da się wszystkiego powiedzieć. Tak, no i był mój mąż, który był po tyfusie brzusznym,
ledwo chodził. Z jednej strony miałem męża, a z drugiej strony moją teściową, to znaczy matkę Mietka Fron.
I takie było moje życie do końca getta, że ja miałam jego i miałam tych państwa Fronów, których kochałam jak własnych rodziców.
Gdzie byłam często, nawet oni chyba zapominali, że jestem żoną Mietka. Tak, a ja mało o tym mówiłam, bo nie było jak. O czym jeszcze chciałam później mówić?
Ja chciałam wrócić też i się spytać, pani opowiadała o Korczaku. Czy zetknęła się pani w getcie z Korczakiem?
Ja miałam Korczaka jako pacjenta w szpitalu na Lesznie. Jeden miał, on miał czyrak, mnogi czyrak.
Także zetknął się z nożem chirurga, ja go nie operowałam, kto inny go operował?
Chyba Werthem albo Rothaupt, jeden z najstarszych lekarzy i bardzo cierpiał, bardzo go bulał, nie spał po nocach.
Ja wtedy dyżurowałam przy nim, opowiadał mi o tym swoim domu, dziecka na Krochmarze. Bardzo był biedny, bardzo źle znosił ból.
Potem został wypisany i tam dalej się już leczył, to już nie pamiętam tego. Znaczy ja nie miałam kontaktu z nim wtedy.
W każdym razie on się mógł ratować, bo w ostatniej chwili ratowali go ze strony aryjskiej, on nie chciał tego i szedł z dziećmi na Łomżczak.
To jest prawda, którą ja znam z Wierta. Także to jest prawda o Korczaku, to był cudowny człowiek.
Czy mąż Pani pracował tylko jako lekarz w getcie, czy zajmował się również pracą dydaktyczną?
O tym nic nie mówiłam, a to jest niesłychanie ważne. W 1940 roku, mniej więcej w połowie 1940 roku,
docent Zweibaum, docent z Akademii Medycznej w Warszawie, zorganizował kursy nauczania lekarskiego.
To były legalne kursy i ich nazwa była taka, że to są kursy do walki z epidemią.
Niemcy się na to zgodzili, bo bardzo się bali tych osób lamistego. Także te kursy objęły około 100 słuchaczy.
To byli nadzwyczajni słuchacze, to byli ludzie pełni entuzjazmu, to byli głównie studenci medycyny,
którzy mieli 3 godziny normalnego życia wyrwanego z getta. Ten budynek, gdzie się odbywały kursy,
był na Lesznie na Rogu Żelaznej i do tego budynku trzeba było mieć przepustkę już,
bo ten budynek był parę kroków za granicą getta. Ja bardzo często szłam z mężem na te wykłady.
On wykładał fizjologię, do którego wykładu się bardzo przygotowywał solidnie.
Wykładowców było wielu. Między innymi był prof. Hirszford ze swoją asystentką amzyluwną.
Był oczywiście docent Svalvan, który wykładał fizjopatologię. Był dr Stein, który był naczelnym lekarzem szpitala żydowskiego w ogóle.
Chyba był dr Bieleńczyk też, nie pamiętam wszystkich nazwisk, prawda.
Z tych ludzi, z tych studentów bardzo pilnych, których było ponad 100, uratowało się tylko kilka osób.
On i Svalvan się uratował. On dawał, to jest ważne, zaświadczenie tym studentom, którzy się uratowali,
że oni zrobili, właściwie to był zakres dwóch pierwszych lat medycyny, a nawet więcej.
I ci ludzie, młodzi, zostali przyjęci na studia w Warszawie na początku, zaraz przez Senat Polski oczywiście.
Na podstawie zaświadczenia Svalvana. O Svalvanie jest dużo do mówienia jeszcze, czy ja mogę jeszcze?
Jak długo trwały te uniwersytety?
Półtorej roku. Półtorej roku i było ponad 100 słuchaczy.
Tak jak się zaczęło wysiedlenie, to się to wszystko skończyło.
Zaczęło się od mniej niż połowa roku czterdziestego i potem trwało przez czterdziesty pierwszy rok.
Były mniej więcej dwa lata studiów w tym okresie medycznych.
Niestety przetrwało to szkolenie bardzo niewiele osób, trudno mi powiedzieć ile.
Oni są wszyscy poza Polską, poza Szwecją i ja nie wszystkich znam.
Ja tylko przychodziłam słuchać mego męża, bo on tak pięknie mówił, naprawdę pięknie.
Zresztą jest w tych kursach zamieszczony zespół, ja pani mogę dać tą kartkę, zespół wykładowców tego uniwersytetu.
On wykładał fizjologię.
Chciałam jeszcze się spytać, czy pani albo pani mąż mieliście kontakt ze stroną aryjską?
Tak i dobrze, że pani to przypomniała.
Jedyny kontakt był przez sądy, tak zwane Leszno 1.
Te sądy w okresie wysiedlenia zamknięto, ale przedtem.
Te sądy funkcjonowały nie jako sądy, tylko jako jakieś tam były okienka podatkowe.
W każdym razie tam można było przejść na stronę aryjską stosunkowo łatwo, tylko łapanie ludzi oczywiście.
Stamtąd można było telefonować na stronę aryjską też.
Mój mąż się w ten sposób porozumiał z profesorem Paluchem.
I ten profesor Paluch nas ratował przecież.
U niego żeśmy zamieszkali w Dzieciątka Jezus.
Mogę pani powiedzieć, kto to był profesor Paluch?
Jakie stanowisko?
Profesor Paluch był rektorem w Łodzi, później on był z małżeństwa mieszanego.
Jego ojcem był ogrodnik, Polak, jego matką była Żydówka.
Jego żoną była Polka, lekarka i oni oboje, ona i mąż, byli nauczycielem, byli studentami w Krakowie.
Stąd ich przyjaźń z moim mężem, który studiował w Krakowie medycynę.
Także oni mieszkali wówczas w szpitalu Dzieciątka Jezus, gdzie pracowali.
I oni powiedzieli swojej córce, dwunastoletniej, Dyzi, która już dawno jest lekarzem,
że przyjdą nasi przyjaciele, bo raz mieliśmy przyjść, nie przyszliśmy, dopiero następnego razu.
I ona była w domu, a oni grali w brydża u sąsiadów w Dzieciątka Jezus.
To przy nas telefonowała do rodziców, paczki przybyły.
Rodzice przyszli, oczywiście wielka uciecha i nas do łóżka wpakowali, a sami na ziemi spali.
- To było po waszej drugiej ucieczce. - Tak.
I jajecznicę, oczywiście, jajecznicę z czterech jajek nam dali każdemu, coś nowego, czego nie było w getcie.
I oni załatwili kontakt z państwem Użykowskim.
Przyjechał po czterech dniach pobytu u Paluchów w domu, przyjechał po nas Janusz Użykowski,
który miał wtedy 17 lat i odwiózł nas razem z Paluchem,
który nas pocieszał podczas drogi na dworzec mocno osiedlony z żandarmami,
który, ta podróż do wagonów mogła się bardzo źle skończyć, bo myśmy nie mieli żadnego dokumentu wtedy.
No i skończyła się dobrze, było pełno, był tłok w tych wagonach,
przeważnie jechały przemytniczki, które woziły handel jakiś.
Czy jakie to były, on was przewiózł do wagonów?
No on jechał z nami, to był normalny pociąg i wysiedliśmy miłosnie w nocy,
klapało, śnieg padał i myśmy się w nocy dostali po 20 minutach ze stacji do domu naszych przyszłych opiekunów.
Który to był dokładnie rok? To był rok '43?
To był rok '44.
Myśmy się wyszli z getta w '43 roku.
Tak, ale myśmy uciekli w '43 roku, ale to już był, zaraz, jedną chwilę, bo te daty mnie najbardziej męczą.
Ja myślę, że tutaj przerwiemy i zaraz musimy zmienić taśmę.
Ja wszystko powiem za chwilę.
Napisy stworzone przez społeczność Amara.org