1
00:00:00,000 --> 00:00:07,000
 Piąta taśma, wywiad z panią Noemi Makower przeprowadza Joanna Wróblewski.

2
00:00:07,000 --> 00:00:18,000
 Chciałam wrócić do akcji styczniowej, która zaczęła się na początku 43 roku, nagle,

3
00:00:18,000 --> 00:00:26,000
 w której zginęli państwo jaszuńscy i wszyscy radni gminy żydowskiej.

4
00:00:26,000 --> 00:00:37,000
 Akcja ta trwała 3 dni, a ja właśnie w czasie tej akcji, jak mówiłam, byłam w szopie Fadersa.

5
00:00:37,000 --> 00:00:47,000
 Ale nie wspominałam o tym, że zginęli nasi przyjaciele i razem z nimi zginęła ich synowa Bronka,

6
00:00:47,000 --> 00:00:53,000
 którą ja bardzo kochałam, która miała blond włos i niebieskie oczy, mogła się ratować.

7
00:00:53,000 --> 00:01:00,000
 Ciągle ją do tego namawiali, a ona chciała pozostać z rodziną swoją.

8
00:01:00,000 --> 00:01:12,000
 Także teraz wracam do tego momentu, kiedy jesteśmy w komisariacie policji żydowskiej

9
00:01:12,000 --> 00:01:16,000
 i oficer się pyta dlaczegoście uciekli.

10
00:01:16,000 --> 00:01:25,000
 Mąż z dramatycznym gestem wywiał przypadkowo pozostawioną w jego kieszeni legitymację gminy żydowskiej

11
00:01:25,000 --> 00:01:35,000
 o tym, że jest ordynatorem oddziału wewnętrznego i powiedział, że tego się nie robi i tak się nie ucieka,

12
00:01:35,000 --> 00:01:46,000
 tak się wie, że ta legitymacja może zdradzić człowieka, ale że to było bezpośrednio po samobójstwie

13
00:01:46,000 --> 00:01:54,000
 pułkownika Szelickiego, szefa policji żydowskiej, którego to samobójstwo spowodowało,

14
00:01:54,000 --> 00:02:00,000
 że wszyscy myśleliśmy, że to jest koniec getta i dlatego żeśmy uciekli.

15
00:02:03,000 --> 00:02:13,000
 Oficer, który na początku słuchał z nieuwagą, bardzo pilnie zaczął słuchać tego wszystkiego, co mąż mówił.

16
00:02:13,000 --> 00:02:22,000
 Mówił dobrze po niemiecku i jako dowód pewnego, nie wiem, szacunku, może to za duże słowo,

17
00:02:22,000 --> 00:02:29,000
 ale karmeł uznania dla męża, kazał mi podać krzesło i szklankę wody.

18
00:02:29,000 --> 00:02:35,000
 A po chwili wróciły częściowo rzeczy, które zostały nam zrobowane,

19
00:02:35,000 --> 00:02:43,000
 bo nie wszystko Niemcy zdołali ukryć, między innymi wróciła moja obrączka

20
00:02:43,000 --> 00:02:53,000
 i oficer kazał mi zwrócić moją obrączkę i dać mi szklankę wody i krzesło.

21
00:02:53,000 --> 00:03:03,000
 Po chwili, kiedy się dowiedział, bo mąż powiedział, że to szelińskiego samobójstwo spowodowało tę ucieczkę,

22
00:03:03,000 --> 00:03:13,000
 to on się głęboko zamyślił, a przedtem jeszcze powiedział, że zwracam Panią obrączkę

23
00:03:13,000 --> 00:03:23,000
 wbrew rozkazowi Führera, a Führer wisiał na dół. Potem się głęboko zamyślił i powiedział,

24
00:03:23,000 --> 00:03:33,000
 no to ja Was zwalniam, będziecie odprowadzeni do placówki SS.

25
00:03:33,000 --> 00:03:43,000
 To była najgorsza placówka, jaka mogła być, ale wszyscy uważali, że nas zaszczerą po drodze,

26
00:03:43,000 --> 00:03:48,000
 z wyjątkiem go męża, który uważał, że on mówi prawdę. I tak było.

27
00:03:48,000 --> 00:03:52,000
 Przepraszam, że przerwę. Chciałam wrócić do samobójstwa szelińskiego.

28
00:03:52,000 --> 00:04:03,000
 W nocy, w tej styczniowej nocy, obudziło nas walenie w drzwi.

29
00:04:03,000 --> 00:04:12,000
 Jeden raz, kiedy była ta akcja, to ja o tym mówiłam, a potem drugi raz jakiś porządkowy

30
00:04:12,000 --> 00:04:20,000
 walił w drzwi do męża, że szeliński popełnił samobójstwo i że on musi w bieliźnie już iść.

31
00:04:20,000 --> 00:04:23,000
 To było na Nowolipkach, a myśmy byli na Zamękowiu.

32
00:04:23,000 --> 00:04:29,000
 On się ubrał i poszedł, mając na myśli, i to dokładnie opisuję w swojej książce,

33
00:04:29,000 --> 00:04:37,000
 to, że wielokrotnie przechodził pod domem szelińskiego i sam myślał o tym, żeby go zabić.

34
00:04:37,000 --> 00:04:46,000
 Bo to był człowiek zimny. On siedział na szlaku i taką szpicrutą bił swoje buty

35
00:04:46,000 --> 00:04:50,000
 i tak się zachowywał, jak by nic nie obchodziło.

36
00:04:50,000 --> 00:04:56,000
 Jedna z pielęgniarek szpitalnych, a wtedy wysiedlali już szpital, zapytała się,

37
00:04:56,000 --> 00:05:07,000
 czy ona ma iść z dziećmi do wagonów. To on powiedział, przykład wam dał Korczak,

38
00:05:07,000 --> 00:05:13,000
 to proszę z tego przykładu korzystać. Więc Maniek bardzo często myślał o tym,

39
00:05:13,000 --> 00:05:21,000
 ale wręczył go kto inny, jakaś niewiadoma ręka, to byli już ci zorganizowani,

40
00:05:21,000 --> 00:05:29,000
 powstańcy w getcie i strzelili do niego. On dostał poszczał w twarz wtedy,

41
00:05:29,000 --> 00:05:35,000
 ale ten poszczał spowodował tylko wycofanie się go z pracy na krótki okres,

42
00:05:35,000 --> 00:05:38,000
 ale on nie umarł z tego.

43
00:05:38,000 --> 00:05:43,000
 Przepraszam, że on był leczony wówczas po tym postrzele przez Pani męża?

44
00:05:43,000 --> 00:05:50,000
 Nie, właśnie ten przyszedł i budził go, żeby już przyszedł, że Szeliński się kończy,

45
00:05:50,000 --> 00:06:02,000
 że jest bliski, że popełnił samobójstwo. Ja poszłam z mężem, było chyba z dziesięciu lekarzy w pokoju.

46
00:06:02,000 --> 00:06:09,000
 Była między innymi doktor Brewda, którą bardzo dużo ludzi zna, ona już nie żyje,

47
00:06:09,000 --> 00:06:16,000
 która robiła jakiś zaszczyt w Szelińsku, ona też była lekarzem policyjnym.

48
00:06:16,000 --> 00:06:26,000
 Mąż kazał jednemu z lekarzy, doktorowi Londo, zrobić transfuzję.

49
00:06:26,000 --> 00:06:36,000
 Wobec tego, że miał krew zero, to mogło się udać. Rzeczywiście na początku stan jego się nieco polepszył,

50
00:06:36,000 --> 00:06:44,000
 ale on był nieprzytomny i silny i widać było, że to są wszystko wysiłki na nic.

51
00:06:44,000 --> 00:06:52,000
 A obok na łóżku siedziała jego żona i modliła się, oczywiście kapelyczka,

52
00:06:52,000 --> 00:06:59,000
 a na drugim łóżku siedziała córka, którą mąż kilkakrotnie ratował w czasie choroby już wtedy,

53
00:06:59,000 --> 00:07:04,000
 bo miał ten obowiązek jako lekarz policyjny.

54
00:07:04,000 --> 00:07:14,000
 No więc samobójstwo Szelińskiego było argumentem dla oficera, który nie kazał nas rozstrzelać,

55
00:07:14,000 --> 00:07:17,000
 tylko kazał nas odprowadzić do SS.

56
00:07:17,000 --> 00:07:22,000
 Pytam, czym Szeliński się trął?

57
00:07:22,000 --> 00:07:27,000
 Miał przygotowany na wszelki wypadek.

58
00:07:27,000 --> 00:07:34,000
 Jesteśmy teraz w gmachu SS. Wszyscy.

59
00:07:34,000 --> 00:07:43,000
 Czeka nas dwóch SS-owców, obaj mówią dobrze po polsku.

60
00:07:43,000 --> 00:07:51,000
 Ten wysoki czarny, bardzo inteligentna twarz i drugi taki niski blondynek.

61
00:07:51,000 --> 00:07:56,000
 Ten wysoki czarny objął komendę i kazał nas wprowadzić.

62
00:07:56,000 --> 00:08:05,000
 Najpierw nas mocno zbili wszystkich, ale kobiety mniej, mężczyzn więcej po głowie.

63
00:08:05,000 --> 00:08:11,000
 Ten blondynek bił. On się nie doruszał do niczego.

64
00:08:11,000 --> 00:08:19,000
 No i potem dali nas do takiego pokoju jak gdyby więziennego, kamienna posadzka, mało krzeseł,

65
00:08:19,000 --> 00:08:25,000
 tak żebyśmy mieli jedno krzesło i na zmianę siedzieliśmy na krześle i na podwodze.

66
00:08:25,000 --> 00:08:32,000
 I kobiety czterokrotnie ten sadysta wzywał do jakichś takich loków, gdzie mówił,

67
00:08:32,000 --> 00:08:36,000
 jak nie oddacie wszystkiego to was zastrzelę.

68
00:08:36,000 --> 00:08:42,000
 Cztery razy, jak wracaliśmy po tym czwartym razie, a jeszcze chcę powiedzieć,

69
00:08:42,000 --> 00:08:50,000
 że któregoś razu zostawił nas pod opieką, w cudzysłowie, żandarma,

70
00:08:50,000 --> 00:09:01,000
 któremu dobrze z oczu patrzyło, niebieskie oczy miał i powiedział tak cicho pod nosem po polsku,

71
00:09:01,000 --> 00:09:10,000
 nie zabiją was do rana. To znaczy, że mamy jeszcze 10 czy 8 godzin życia.

72
00:09:10,000 --> 00:09:17,000
 Kobiety klęczały, błagały tych żandarmów o życie.

73
00:09:17,000 --> 00:09:27,000
 No i rzeczywiście ten czarny żandarm prowadził nas czwarty raz do tego pokoju

74
00:09:27,000 --> 00:09:33,000
 i przed tym jeszcze nie umieszkał powiedzieć mężczyzn już nie ma.

75
00:09:33,000 --> 00:09:38,000
 Jak myśmy weszli do pokoju to okazało się, że mężczyźni są,

76
00:09:38,000 --> 00:09:43,000
 ale byli wielokrotnie bici, wielokrotnie wzywani.

77
00:09:43,000 --> 00:09:50,000
 Ja usiadłam na podwodze i tak żeśmy te parę godzin przespali,

78
00:09:50,000 --> 00:09:58,000
 pół Jawie na pół Wesi i zjawił się wtedy nad ranem,

79
00:09:58,000 --> 00:10:06,000
 zjawili się Niemcy, ci szefowie wysiedlenia, bo to było wiadomo, że to milicja.

80
00:10:06,000 --> 00:10:15,000
 Więc przyszło, był taki Brand, tak się nazywał Brand i drugi jakiś, którego nazwiska nie pamiętam,

81
00:10:15,000 --> 00:10:23,000
 to byli ludzie z żandarmii, ale z wysokimi odznaczeniami, pułkownicy czy jacyś.

82
00:10:23,000 --> 00:10:32,000
 I był jeden Żyd, który był pośrednikiem z Werterfassung,

83
00:10:32,000 --> 00:10:43,000
 między tym miejscem, szefowstwem wysiedlenia,

84
00:10:43,000 --> 00:10:52,000
 między szefowstwem, szterem, a pracownikami żydowskimi.

85
00:10:52,000 --> 00:10:59,000
 To był, on był bardzo chwalony przed wszystkich.

86
00:10:59,000 --> 00:11:07,000
 On się starał jak najbardziej, a miał możliwości w tym okresie, w międzyczasie.

87
00:11:07,000 --> 00:11:15,000
 Jak on się nazywał? Czapliński. To bardzo warto zapamiętać. Nie wiem, co się z nim stało.

88
00:11:15,000 --> 00:11:21,000
 On w każdym razie obrał tą samą drogę, którą wybrał mój mąż.

89
00:11:21,000 --> 00:11:28,000
 Wobec tego, że wśród tych ludzi, którzy byli na tym samochodzie, w tym samochodzie,

90
00:11:28,000 --> 00:11:37,000
 znajdowało się paru porządkowych, to on powiedział, że ci porządkowi ucieknij,

91
00:11:37,000 --> 00:11:46,000
 bo ten sobie życie odebrał. Z tego wynikało, że getto jest skazane na wyginięcie.

92
00:11:46,000 --> 00:11:56,000
 I jeden z tych, oni się naradzali, co robić. Jeden powiedział, że trzeba nas uśmiecić, zastrzelić.

93
00:11:56,000 --> 00:12:02,000
 A drugi powiedział, że szkoda na boju, bo oni i tak zginą.

94
00:12:02,000 --> 00:12:08,000
 I wpuścili nas do getta, do tak zwanego Befelsztela, o którym ja nie mówiłam,

95
00:12:08,000 --> 00:12:13,000
 a chciałabym parę słów na końcu powiedzieć.

96
00:12:13,000 --> 00:12:23,000
 I tam już byli Żydzi, którzy kazali nam iść do domu, po następnej jeszcze kontroli niemieckiej.

97
00:12:23,000 --> 00:12:30,000
 I tam poszliśmy do naszego mieszkania, na Zamenhofa, ale to mieszkanie już wyglądało okropnie.

98
00:12:30,000 --> 00:12:38,000
 Było brudno i dużo było. Tak wyglądało jak te mieszkania po wizycie Werter-Fassung.

99
00:12:38,000 --> 00:12:43,000
 Myśmy przespali tam jedną noc i postanowiliśmy uciekać.

100
00:12:43,000 --> 00:12:53,000
 Drugi raz, to znaczy cztery dni po tej pierwszej ucieczce.

101
00:12:53,000 --> 00:13:01,000
 Chciałabym jeszcze powrócić do tego, jak Pani została Panią Makower.

102
00:13:01,000 --> 00:13:09,000
 To była bardzo długa i ciekawa historia, dlatego że myśmy musieli mieć świadectwo ślubu.

103
00:13:09,000 --> 00:13:17,000
 I tego świadectwa ślubu, to świadectwo ślubu uzyskaliśmy od takiego rabina,

104
00:13:17,000 --> 00:13:27,000
 który był z Łodzi, który znał mego wuja, który przyszedł ze mną i mego męża chyba ze słyszenia.

105
00:13:27,000 --> 00:13:32,000
 I on nam dał to świadectwo, które było potrzebne, tylko zrobił jeden błąd.

106
00:13:32,000 --> 00:13:42,000
 To świadectwo zawędrowało z nami do gminy, a tam był taki mały rabinek, który powiedział, że to świadectwo jest nieważne.

107
00:13:42,000 --> 00:13:52,000
 Dlaczego nieważne? Bo zostało wydane z datą zburzenia świątyni, a wtedy nie wolno dawać świadectwa ślubu.

108
00:13:52,000 --> 00:14:03,000
 To mój mąż trzacnął pięścią w stół i powiedział, co ty nie widzisz, co się dzieje na oko, że ty takimi formalnościami się kierujesz.

109
00:14:03,000 --> 00:14:09,000
 Tam stał jakiś drugi rabin mądrzejszy i mu powiedział, daj im ten ślub.

110
00:14:09,000 --> 00:14:19,000
 No i taki był nasz ślub. Ale potem w Lublinie żeśmy wzięli oficjalny rozwód i oficjalny ślub.

111
00:14:19,000 --> 00:14:22,000
 Znaczy ten drugi ślub zawarła pani bez rozwodu.

112
00:14:22,000 --> 00:14:31,000
 Tak, oczywiście, ale rozwód wzięliśmy w Lublinie, ale ślub dopiero wewróciłaś.

113
00:14:31,000 --> 00:14:36,000
 Chciałam się jeszcze spytać, co w międzyczasie było z pani matką?

114
00:14:36,000 --> 00:14:43,000
 A z moją matką, to najważniejsze. Ja miałam dyżur w szpitalu na Lesznie, pod pierwszym jeszcze wtedy.

115
00:14:43,000 --> 00:14:45,000
 To jeszcze było przed...

116
00:14:45,000 --> 00:14:53,000
 Trzydziesty rok przed wysiedleniem. I przyleciał dozorca w domu, że matka się bardzo źle czuje, a ja pobiegłam do niej.

117
00:14:53,000 --> 00:15:02,000
 Bardzo miała silne bóle, zwracała, wzięła olejek rycynowy. Sama, niepotrzebnie.

118
00:15:02,000 --> 00:15:09,000
 Przyszedł mój szef bezpośredni, nie doktor Wertkań, to był najstarszy szef, tylko doktor Rothaupt.

119
00:15:09,000 --> 00:15:17,000
 To był taki młodszy od niego trochę, ale bardzo doświadczony chirurg i powiedział, że to chyba jest wyrostek robaczkowy.

120
00:15:17,000 --> 00:15:27,000
 Wzięli matkę pogotowie, wzięli ją do szpitala na Lesznie, a matka jak ją znosili po schodach, powiedziała do mnie,

121
00:15:27,000 --> 00:15:36,000
 słuchaj, ojciec by mnie nie dał, a ty mnie dajesz do szpitala. No i pani sobie wyobraża moją sytuację.

122
00:15:36,000 --> 00:15:46,000
 Matka znalazła się w szpitalu na moim stole operacyjnym, gdzie ja operowałam tylu pacjentów.

123
00:15:46,000 --> 00:15:55,000
 Zrobili operację, która się udała. Usunęli, to był torbiel jajnika wielkości głowy dziecka.

124
00:15:55,000 --> 00:16:03,000
 Usunęli ten torbiel, ale matka potem już w ogóle nie zasnęła aż do śmierci.

125
00:16:03,000 --> 00:16:13,000
 Znaczy nie obudziła się. Nie, śmierć była spowodowana tym, że gazy się gromadziły, uciskały naczynia.

126
00:16:13,000 --> 00:16:22,000
 Chodziło o to, że wtedy nie wiedziano o tym, a ja się dowiedziałam z pięknej książki francuskiego chirurga Mondora.

127
00:16:22,000 --> 00:16:32,000
 W miłocnej tę książkę czytałam po tylu miesiącach. Dowiedziałam się, że trzeba taką pacjentkę położyć na brzuchu

128
00:16:32,000 --> 00:16:38,000
 i ucisnąć pleksus solaris, to znaczy splot słoneczny, splot nerwowy.

129
00:16:38,000 --> 00:16:51,000
 No ale wtedy tego nie wiedziałam. Matka zmarła na moich rękach, a pogrzeb był już na cmentarzu poza granicą getta.

130
00:16:51,000 --> 00:17:04,000
 I wśród tych, którzy ją odprowadzali była jej siostra najstarsza, która powiedziała Ema nie żałuj jej tak bardzo,

131
00:17:04,000 --> 00:17:14,000
 bo my wszyscy zginiemy, a ona przynajmniej na łóżku umarła. I ona wtedy, ona wzięła cienkanie, ta siostra, jej mamy.

132
00:17:14,000 --> 00:17:25,000
 Też nie mówiłam tego, nie da się wszystkiego powiedzieć. Tak, no i był mój mąż, który był po tyfusie brzusznym,

133
00:17:25,000 --> 00:17:35,000
 ledwo chodził. Z jednej strony miałem męża, a z drugiej strony moją teściową, to znaczy matkę Mietka Fron.

134
00:17:35,000 --> 00:17:48,000
 I takie było moje życie do końca getta, że ja miałam jego i miałam tych państwa Fronów, których kochałam jak własnych rodziców.

135
00:17:48,000 --> 00:18:09,000
 Gdzie byłam często, nawet oni chyba zapominali, że jestem żoną Mietka. Tak, a ja mało o tym mówiłam, bo nie było jak. O czym jeszcze chciałam później mówić?

136
00:18:09,000 --> 00:18:17,000
 Ja chciałam wrócić też i się spytać, pani opowiadała o Korczaku. Czy zetknęła się pani w getcie z Korczakiem?

137
00:18:17,000 --> 00:18:28,000
 Ja miałam Korczaka jako pacjenta w szpitalu na Lesznie. Jeden miał, on miał czyrak, mnogi czyrak.

138
00:18:28,000 --> 00:18:35,000
 Także zetknął się z nożem chirurga, ja go nie operowałam, kto inny go operował?

139
00:18:35,000 --> 00:18:45,000
 Chyba Werthem albo Rothaupt, jeden z najstarszych lekarzy i bardzo cierpiał, bardzo go bulał, nie spał po nocach.

140
00:18:45,000 --> 00:18:59,000
 Ja wtedy dyżurowałam przy nim, opowiadał mi o tym swoim domu, dziecka na Krochmarze. Bardzo był biedny, bardzo źle znosił ból.

141
00:18:59,000 --> 00:19:11,000
 Potem został wypisany i tam dalej się już leczył, to już nie pamiętam tego. Znaczy ja nie miałam kontaktu z nim wtedy.

142
00:19:11,000 --> 00:19:24,000
 W każdym razie on się mógł ratować, bo w ostatniej chwili ratowali go ze strony aryjskiej, on nie chciał tego i szedł z dziećmi na Łomżczak.

143
00:19:24,000 --> 00:19:34,000
 To jest prawda, którą ja znam z Wierta. Także to jest prawda o Korczaku, to był cudowny człowiek.

144
00:19:34,000 --> 00:19:44,000
 Czy mąż Pani pracował tylko jako lekarz w getcie, czy zajmował się również pracą dydaktyczną?

145
00:19:44,000 --> 00:19:54,000
 O tym nic nie mówiłam, a to jest niesłychanie ważne. W 1940 roku, mniej więcej w połowie 1940 roku,

146
00:19:54,000 --> 00:20:04,000
 docent Zweibaum, docent z Akademii Medycznej w Warszawie, zorganizował kursy nauczania lekarskiego.

147
00:20:04,000 --> 00:20:13,000
 To były legalne kursy i ich nazwa była taka, że to są kursy do walki z epidemią.

148
00:20:13,000 --> 00:20:27,000
 Niemcy się na to zgodzili, bo bardzo się bali tych osób lamistego. Także te kursy objęły około 100 słuchaczy.

149
00:20:27,000 --> 00:20:38,000
 To byli nadzwyczajni słuchacze, to byli ludzie pełni entuzjazmu, to byli głównie studenci medycyny,

150
00:20:38,000 --> 00:20:48,000
 którzy mieli 3 godziny normalnego życia wyrwanego z getta. Ten budynek, gdzie się odbywały kursy,

151
00:20:48,000 --> 00:20:54,000
 był na Lesznie na Rogu Żelaznej i do tego budynku trzeba było mieć przepustkę już,

152
00:20:54,000 --> 00:21:02,000
 bo ten budynek był parę kroków za granicą getta. Ja bardzo często szłam z mężem na te wykłady.

153
00:21:02,000 --> 00:21:12,000
 On wykładał fizjologię, do którego wykładu się bardzo przygotowywał solidnie.

154
00:21:12,000 --> 00:21:21,000
 Wykładowców było wielu. Między innymi był prof. Hirszford ze swoją asystentką amzyluwną.

155
00:21:21,000 --> 00:21:38,000
 Był oczywiście docent Svalvan, który wykładał fizjopatologię. Był dr Stein, który był naczelnym lekarzem szpitala żydowskiego w ogóle.

156
00:21:38,000 --> 00:21:45,000
 Chyba był dr Bieleńczyk też, nie pamiętam wszystkich nazwisk, prawda.

157
00:21:45,000 --> 00:21:54,000
 Z tych ludzi, z tych studentów bardzo pilnych, których było ponad 100, uratowało się tylko kilka osób.

158
00:21:54,000 --> 00:22:05,000
 On i Svalvan się uratował. On dawał, to jest ważne, zaświadczenie tym studentom, którzy się uratowali,

159
00:22:05,000 --> 00:22:11,000
 że oni zrobili, właściwie to był zakres dwóch pierwszych lat medycyny, a nawet więcej.

160
00:22:11,000 --> 00:22:22,000
 I ci ludzie, młodzi, zostali przyjęci na studia w Warszawie na początku, zaraz przez Senat Polski oczywiście.

161
00:22:22,000 --> 00:22:29,000
 Na podstawie zaświadczenia Svalvana. O Svalvanie jest dużo do mówienia jeszcze, czy ja mogę jeszcze?

162
00:22:29,000 --> 00:22:32,000
 Jak długo trwały te uniwersytety?

163
00:22:32,000 --> 00:22:38,000
 Półtorej roku. Półtorej roku i było ponad 100 słuchaczy.

164
00:22:38,000 --> 00:22:42,000
 Tak jak się zaczęło wysiedlenie, to się to wszystko skończyło.

165
00:22:42,000 --> 00:22:54,000
 Zaczęło się od mniej niż połowa roku czterdziestego i potem trwało przez czterdziesty pierwszy rok.

166
00:22:54,000 --> 00:22:59,000
 Były mniej więcej dwa lata studiów w tym okresie medycznych.

167
00:22:59,000 --> 00:23:06,000
 Niestety przetrwało to szkolenie bardzo niewiele osób, trudno mi powiedzieć ile.

168
00:23:06,000 --> 00:23:13,000
 Oni są wszyscy poza Polską, poza Szwecją i ja nie wszystkich znam.

169
00:23:13,000 --> 00:23:19,000
 Ja tylko przychodziłam słuchać mego męża, bo on tak pięknie mówił, naprawdę pięknie.

170
00:23:19,000 --> 00:23:29,000
 Zresztą jest w tych kursach zamieszczony zespół, ja pani mogę dać tą kartkę, zespół wykładowców tego uniwersytetu.

171
00:23:29,000 --> 00:23:32,000
 On wykładał fizjologię.

172
00:23:32,000 --> 00:23:39,000
 Chciałam jeszcze się spytać, czy pani albo pani mąż mieliście kontakt ze stroną aryjską?

173
00:23:39,000 --> 00:23:42,000
 Tak i dobrze, że pani to przypomniała.

174
00:23:42,000 --> 00:23:48,000
 Jedyny kontakt był przez sądy, tak zwane Leszno 1.

175
00:23:48,000 --> 00:23:56,000
 Te sądy w okresie wysiedlenia zamknięto, ale przedtem.

176
00:23:56,000 --> 00:24:05,000
 Te sądy funkcjonowały nie jako sądy, tylko jako jakieś tam były okienka podatkowe.

177
00:24:05,000 --> 00:24:13,000
 W każdym razie tam można było przejść na stronę aryjską stosunkowo łatwo, tylko łapanie ludzi oczywiście.

178
00:24:13,000 --> 00:24:19,000
 Stamtąd można było telefonować na stronę aryjską też.

179
00:24:19,000 --> 00:24:23,000
 Mój mąż się w ten sposób porozumiał z profesorem Paluchem.

180
00:24:23,000 --> 00:24:27,000
 I ten profesor Paluch nas ratował przecież.

181
00:24:27,000 --> 00:24:30,000
 U niego żeśmy zamieszkali w Dzieciątka Jezus.

182
00:24:30,000 --> 00:24:34,000
 Mogę pani powiedzieć, kto to był profesor Paluch?

183
00:24:34,000 --> 00:24:36,000
 Jakie stanowisko?

184
00:24:36,000 --> 00:24:44,000
 Profesor Paluch był rektorem w Łodzi, później on był z małżeństwa mieszanego.

185
00:24:44,000 --> 00:24:49,000
 Jego ojcem był ogrodnik, Polak, jego matką była Żydówka.

186
00:24:49,000 --> 00:25:01,000
 Jego żoną była Polka, lekarka i oni oboje, ona i mąż, byli nauczycielem, byli studentami w Krakowie.

187
00:25:01,000 --> 00:25:07,000
 Stąd ich przyjaźń z moim mężem, który studiował w Krakowie medycynę.

188
00:25:07,000 --> 00:25:14,000
 Także oni mieszkali wówczas w szpitalu Dzieciątka Jezus, gdzie pracowali.

189
00:25:14,000 --> 00:25:21,000
 I oni powiedzieli swojej córce, dwunastoletniej, Dyzi, która już dawno jest lekarzem,

190
00:25:21,000 --> 00:25:31,000
 że przyjdą nasi przyjaciele, bo raz mieliśmy przyjść, nie przyszliśmy, dopiero następnego razu.

191
00:25:31,000 --> 00:25:37,000
 I ona była w domu, a oni grali w brydża u sąsiadów w Dzieciątka Jezus.

192
00:25:37,000 --> 00:25:44,000
 To przy nas telefonowała do rodziców, paczki przybyły.

193
00:25:44,000 --> 00:25:51,000
 Rodzice przyszli, oczywiście wielka uciecha i nas do łóżka wpakowali, a sami na ziemi spali.

194
00:25:51,000 --> 00:25:54,000
 - To było po waszej drugiej ucieczce. - Tak.

195
00:25:54,000 --> 00:26:04,000
 I jajecznicę, oczywiście, jajecznicę z czterech jajek nam dali każdemu, coś nowego, czego nie było w getcie.

196
00:26:04,000 --> 00:26:09,000
 I oni załatwili kontakt z państwem Użykowskim.

197
00:26:09,000 --> 00:26:18,000
 Przyjechał po czterech dniach pobytu u Paluchów w domu, przyjechał po nas Janusz Użykowski,

198
00:26:18,000 --> 00:26:25,000
 który miał wtedy 17 lat i odwiózł nas razem z Paluchem,

199
00:26:25,000 --> 00:26:34,000
 który nas pocieszał podczas drogi na dworzec mocno osiedlony z żandarmami,

200
00:26:34,000 --> 00:26:45,000
 który, ta podróż do wagonów mogła się bardzo źle skończyć, bo myśmy nie mieli żadnego dokumentu wtedy.

201
00:26:45,000 --> 00:26:49,000
 No i skończyła się dobrze, było pełno, był tłok w tych wagonach,

202
00:26:49,000 --> 00:26:54,000
 przeważnie jechały przemytniczki, które woziły handel jakiś.

203
00:26:54,000 --> 00:26:57,000
 Czy jakie to były, on was przewiózł do wagonów?

204
00:26:57,000 --> 00:27:03,000
 No on jechał z nami, to był normalny pociąg i wysiedliśmy miłosnie w nocy,

205
00:27:03,000 --> 00:27:15,000
 klapało, śnieg padał i myśmy się w nocy dostali po 20 minutach ze stacji do domu naszych przyszłych opiekunów.

206
00:27:15,000 --> 00:27:19,000
 Który to był dokładnie rok? To był rok '43?

207
00:27:19,000 --> 00:27:25,000
 To był rok '44.

208
00:27:25,000 --> 00:27:35,000
 Myśmy się wyszli z getta w '43 roku.

209
00:27:35,000 --> 00:27:47,000
 Tak, ale myśmy uciekli w '43 roku, ale to już był, zaraz, jedną chwilę, bo te daty mnie najbardziej męczą.

210
00:27:50,000 --> 00:27:54,000
 Ja myślę, że tutaj przerwiemy i zaraz musimy zmienić taśmę.

211
00:27:54,000 --> 00:27:56,000
 Ja wszystko powiem za chwilę.

212
00:28:19,000 --> 00:28:22,000
 Napisy stworzone przez społeczność Amara.org

213
00:28:49,000 --> 00:28:52,000
 Napisy stworzone przez społeczność Amara.org