1
00:00:00,000 --> 00:00:09,000
 Taśma numer 4, wywiad z panią Noemie Makower przeprowadza Joanna Wróblewski.

2
00:00:09,000 --> 00:00:27,000
 Kierownikiem policji żydowskiej został Lejcin. On był człowiekiem bezwzględnym, kochał bardzo swoją żonę, która była w ciąży i zrobiłby dla niej wszystko.

3
00:00:27,000 --> 00:00:37,000
 Pierwszego dnia Niemcy kazali mu wysiedlić 10 tysięcy ludzi. Pierwszy dzień i drugi był bardzo łatwy.

4
00:00:37,000 --> 00:00:52,000
 Wziął wszystkich ludzi z tych punktów, w których oni się znajdowali, ale potem, po tych dwóch dniach, kiedy znowuż miał wysiedlić 10 tysięcy ludzi, to już było trudniej.

5
00:00:52,000 --> 00:01:08,000
 I on zdołał uczynić to w rozmiarze 6 tysięcy, bo przy tym zaangażował do tej pracy również pracowników gminy,

6
00:01:08,000 --> 00:01:21,000
 którzy bardzo skrzętnie to robili, bojąc się o własną skórę. Ale Niemcy się od razu zorientowali, że to nie jest dobra metoda.

7
00:01:21,000 --> 00:01:35,000
 Jak mówię, to była ekipa wysiedlająca ci Niemcy, która przeprowadzała wysiedlenie we Lwowie. Mieli już stamtąd doświadczenie, jak się zachowywać.

8
00:01:35,000 --> 00:01:49,000
 Przez cały okres wysiedlenia nie utoczono ani jednej kropli krwi niemieckiej, a przeprowadzało to wysiedlenie 12 albo 13 żandarmów.

9
00:01:49,000 --> 00:02:10,000
 Jak już mówiłam, ten centrum wysiedlańcze znajdowało się na Żelazniej 103, i stamtąd szły te rozkazy wszystkie.

10
00:02:10,000 --> 00:02:22,000
 Jak to wyglądało od strony żydowskiej policji na początku? Lejkin był tym wykonawcą policji w getcie.

11
00:02:22,000 --> 00:02:37,000
 Szeryński był szefem ogólnym wysiedlenia, a na Umschlag był szefem jeszcze kto inny.

12
00:02:37,000 --> 00:02:44,000
 Tylko, że tak jest trudno w tej chwili. Może pani zostawić miejsca? Pani nie może tak.

13
00:02:44,000 --> 00:03:02,000
 Schmerling był szefem na Umschlag i on decydował o tym, kto ma iść do wagonów, a kto może się, że tak powiem, na chwilę przynajmniej, na pewien czas uwolnić.

14
00:03:02,000 --> 00:03:19,000
 Współpraca tych trzech ludzi dawała bardzo dobre wyniki. Tak dobre, że na miejscu znajdowało się przedtem bardzo dużo ludzi,

15
00:03:19,000 --> 00:03:33,000
 a potem liczba tych ludzi malała bardzo i doszła do 15 tysięcy na podkoniec akcji wysiedlenia.

16
00:03:33,000 --> 00:03:39,000
 Były różne tego wysiedlenia etapy i to jest bardzo istotne.

17
00:03:39,000 --> 00:03:51,000
 Mianowicie na początku w listopadzie '42 była tak zwana mała akcja, wywieziono tysiąc ludzi.

18
00:03:51,000 --> 00:04:06,000
 Następnie w nocy, co było ogromnie istotne, z 5 na 6 września '42 był tak zwany kocioł.

19
00:04:06,000 --> 00:04:16,000
 Co to był ten kocioł? Otóż myśmy wtedy spali na dzielnej, bo to ciągle się zmieniało miejsce zamieszkania.

20
00:04:16,000 --> 00:04:24,000
 Dawaliśmy nasze łóżka na środę pokoju, nie wiedząc o tym, że pluskwy z sufitu też lecą.

21
00:04:24,000 --> 00:04:35,000
 Także to było w ogóle okropne i w nocy słyszeliśmy głos Czapnickiego, tego szefa mundurowej milicji żydowskiej,

22
00:04:35,000 --> 00:04:46,000
 o tym, że wyszedł nowy rozkaz, że mianowicie wszyscy w ciągu jednej doby, wszyscy Żydzi muszą się przenieść

23
00:04:46,000 --> 00:05:00,000
 do bardzo małego obszaru ograniczonego przez ulicę Zamenhofa, Stawki, Plac Parysowski i czas wędrówki jedna doba.

24
00:05:00,000 --> 00:05:13,000
 Ludzie mają mieć jedzenie na dwa dni i w ciągu tej doby już na początku ciągnęli ludzie z bagażem,

25
00:05:13,000 --> 00:05:19,000
 bo sądzili, że to będzie trwało dłużej, do tego kotła.

26
00:05:19,000 --> 00:05:33,000
 Myśmy dostali przydział w kotle na ulicę Miłą. Ta Miła to nie była wcale Miła,

27
00:05:33,000 --> 00:05:45,000
 ale tam było bardzo dużo rozmaitych złodziejskich nor, rozmaitych schowków, bo to był obszar właśnie złodziejów.

28
00:05:45,000 --> 00:05:58,000
 Było w nas osiem kobiet, które dostały ten przydział. Trafiliśmy do mieszkania, zresztą wszystkie mieszkania tam wyglądały.

29
00:05:58,000 --> 00:06:08,000
 Było pełno papierów, rozmaitych śmieci, puchu, pierza na podłodze, brudu, łajna

30
00:06:08,000 --> 00:06:20,000
 i panowie, nasi mężowie chcieli coś załatwić, biegali, bo to była jak gdyby doba zawieszenia broni.

31
00:06:20,000 --> 00:06:25,000
 Biegali po minie, załatwiali dla swoich bliskich.

32
00:06:25,000 --> 00:06:32,000
 A nas było osiem kobiet, myśmy się wzięły do oczyszczenia tego całego bałaganu.

33
00:06:32,000 --> 00:06:46,000
 Pracowałyśmy bardzo długo, ale w sumie deski, to co się tam znaleźli stanowiły jakieś posłania na tą jedną noc i co się tam ugotowało.

34
00:06:46,000 --> 00:06:54,000
 I w tym czasie odbywała się, już po tej dobie, bez żadnych odsłonek egzekucja.

35
00:06:54,000 --> 00:07:08,000
 To znaczy najpierw ludzi ustawiano w szeregi i wyławiano tych, co mają jakieś ważne z punktu widzenia Niemców przepuski.

36
00:07:08,000 --> 00:07:14,000
 Znaczy z takich większych szopów, tam gdzie robiono dla Niemców te mundury i tak dalej.

37
00:07:14,000 --> 00:07:17,000
 Przepraszam, czy pani też miała jakąś przepuskę?

38
00:07:17,000 --> 00:07:20,000
 Ja miałam tylko przepuskę jako żona mojego męża.

39
00:07:20,000 --> 00:07:22,000
 A on miał jako lekarz?

40
00:07:22,000 --> 00:07:25,000
 Tenator, oddział wewnętrzny.

41
00:07:25,000 --> 00:07:30,000
 To teraz muszę powrócić i spytać, kiedy stała się pani żoną pana Makarera?

42
00:07:30,000 --> 00:07:33,000
 Zaraz o tym powiem, bo to jest bardzo ciekawe.

43
00:07:33,000 --> 00:07:40,000
 Ale coś miałam powiedzieć odnośnie tego. Jeszcze chwileczkę.

44
00:07:40,000 --> 00:07:43,000
 Pani opowiadała o tym, jak wyście jako kobiety uprzątały.

45
00:07:43,000 --> 00:07:46,000
 Tak, tak, pamiętam, pamiętam.

46
00:07:46,000 --> 00:07:53,000
 Właśnie odbywał się przegląd ludzi, którzy mieli kartki.

47
00:07:53,000 --> 00:07:57,000
 Na tej ulicy, tam właśnie.

48
00:07:57,000 --> 00:07:59,000
 Podczas tej egzekucji.

49
00:07:59,000 --> 00:08:03,000
 Na tej kurzy wtedy odbywał się ten przegląd.

50
00:08:03,000 --> 00:08:09,000
 Przy tym nie tylko potrzebna była kartka, tylko musiał się podawać Niemcom.

51
00:08:09,000 --> 00:08:15,000
 I musiał nie być za stary i musiał nie mieć małych dzieci, bo tych innych to strzelano.

52
00:08:15,000 --> 00:08:20,000
 Cała kurza ulica i cała ta okolica była jednym morzem krwi.

53
00:08:20,000 --> 00:08:22,000
 Przepraszam, kto strzelał?

54
00:08:22,000 --> 00:08:24,000
 Niemcy, już wtedy tylko Niemcy.

55
00:08:24,000 --> 00:08:27,000
 Wyłącznie, bo policja nie miała broni w ogóle.

56
00:08:27,000 --> 00:08:31,000
 Ale to tylko wyłącznie Niemcy strzelali wtedy.

57
00:08:31,000 --> 00:08:37,000
 No i gmina, która miała 10 tysięcy pracowników,

58
00:08:37,000 --> 00:08:45,000
 dostała tak zwane kartki życia, czerwone karteczki na tysiącach pracowników.

59
00:08:45,000 --> 00:08:51,000
 No dzięki temu, że mój mąż miał bardzo poważne tam stanowisko lekarskie,

60
00:08:51,000 --> 00:08:55,000
 dostał kartkę życia dla siebie i dla mnie.

61
00:08:55,000 --> 00:09:00,000
 I myśmy mieli przejść przez przegląd żandarmów,

62
00:09:00,000 --> 00:09:09,000
 czy nie ma czasem więcej ludzi i czy nie ma takich, którzy mają jakieś niewłaściwe kartki.

63
00:09:09,000 --> 00:09:14,000
 Przede mną stała kobieta z dużym plecakiem.

64
00:09:14,000 --> 00:09:19,000
 Ja jeszcze zdążyłam się zapytać, co ty masz w tym plecaku.

65
00:09:19,000 --> 00:09:24,000
 Ona mówi dziecko, bo dzieci nie dostały kartek życia, bo gmina nie miała tego.

66
00:09:24,000 --> 00:09:30,000
 Także postanowiła, że rodzice uratują dzieci jakoś.

67
00:09:30,000 --> 00:09:37,000
 Mąż jej był gdzieś z tyłu, dlatego że nerwowy i byłby ją zdraził.

68
00:09:37,000 --> 00:09:40,000
 A dziecko dostało morfinę i spało.

69
00:09:40,000 --> 00:09:43,000
 Więc tylko taki jeden obrazek.

70
00:09:43,000 --> 00:09:48,000
 Niemcy bardzo skrzętnie przeglądali te karteczki, wszystkie.

71
00:09:48,000 --> 00:09:54,000
 Czerwone karteczki upoważniały, bo to były te karteczki gminy,

72
00:09:54,000 --> 00:10:00,000
 jak mówiłam, na trzy tysiące tysiąc do dalszego życia.

73
00:10:00,000 --> 00:10:06,000
 No i wtedy przenieśliśmy się szukając znów przeprowadzki.

74
00:10:06,000 --> 00:10:10,000
 To była klęska getta, ciągłe zmniejszanie getta.

75
00:10:10,000 --> 00:10:17,000
 Dostaliśmy mieszkanie na ulicy Zamenhofa, naprzeciwko gminy.

76
00:10:17,000 --> 00:10:23,000
 Gmina też miała nowe pomieszczenie, przedtem była gdzie indziej.

77
00:10:23,000 --> 00:10:31,000
 I tam był jeden pokój, unikacja, kuchenka.

78
00:10:31,000 --> 00:10:36,000
 Pokój był przedzielony na dwie części, bardzo dokładnie.

79
00:10:36,000 --> 00:10:39,000
 I tam mieszkał adwokat Lubliner z żoną.

80
00:10:39,000 --> 00:10:41,000
 Jak się nazywał, przepraszam?

81
00:10:41,000 --> 00:10:49,000
 Lubliner z żoną swoją i w jednym pokoju, a w drugim pokoju myśmy mieszkali.

82
00:10:49,000 --> 00:10:51,000
 Przedzielenie było...

83
00:10:51,000 --> 00:10:54,000
 Przepraszam, pani wówczas mieszkała z mężem i z matką?

84
00:10:54,000 --> 00:10:57,000
 Nie, nie, już tylko z mężem.

85
00:10:57,000 --> 00:11:02,000
 Nie wolno było tam dawać nikogo spoza najbliższej rodziny,

86
00:11:02,000 --> 00:11:05,000
 znaczy dziecka i żony.

87
00:11:05,000 --> 00:11:08,000
 A gdzie wówczas była matka?

88
00:11:08,000 --> 00:11:14,000
 Matka była ukrywana przez mojego męża w szpitalu.

89
00:11:14,000 --> 00:11:19,000
 Bardzo źle się tam czuła, dlatego że była osobą faworyzowaną

90
00:11:19,000 --> 00:11:23,000
 i czuła się niedobrze tam, ale wyglądała ładnie,

91
00:11:23,000 --> 00:11:29,000
 bo sobie głosy jakoś zmieniła, ufarbowała.

92
00:11:29,000 --> 00:11:31,000
 Przez pewien czas była w szpitalu.

93
00:11:31,000 --> 00:11:42,000
 Potem z kolei siostra męża, Lonia, nauczycielka niemieckiego i mąż jej,

94
00:11:42,000 --> 00:11:48,000
 dostali jakieś niezłe mieszkanie i matka później do nich przewędrowała.

95
00:11:48,000 --> 00:11:51,000
 W naszym mieszkaniu mieszkać nie mogła,

96
00:11:51,000 --> 00:11:56,000
 bo Szeryński, ten szef policyjny powiedział,

97
00:11:56,000 --> 00:12:02,000
 że każdego, kto jest spoza najbliższej rodziny, czyli żony i dziecka, zastrzeń.

98
00:12:02,000 --> 00:12:09,000
 Także to było i te bloki policyjne były stosunkowo bezpieczne na początku,

99
00:12:09,000 --> 00:12:13,000
 bo przecież policja była potrzebna.

100
00:12:13,000 --> 00:12:22,000
 No i teraz ten kocioł, wracam do tego, to było Morze Krwi później.

101
00:12:22,000 --> 00:12:31,000
 Tam najlepiej wyszli ci, którzy się w ogóle nie pokazali do weryfikacji,

102
00:12:31,000 --> 00:12:38,000
 którzy się chowali w rozmaitych schowkach, bo jak mówiłam, tam były złodziejskie takie różne.

103
00:12:38,000 --> 00:12:40,000
 Takie dwa wypadki były.

104
00:12:40,000 --> 00:12:47,000
 Jeden doktor schował się w takim schowku, żandarmi odsunęli drzwi,

105
00:12:47,000 --> 00:12:54,000
 żeby wyjść, szereg osób wyszło, on został tam i uratował się na jakiś czas oczywiście.

106
00:12:54,000 --> 00:13:01,000
 Drugi wypadek cudownego ucalenia, rodzina, mąż i żona schowali się w Tapczanie.

107
00:13:01,000 --> 00:13:08,000
 W tym pokoju, gdzie było, to ciągle w Kotle, gdzie było wysiedlenie,

108
00:13:08,000 --> 00:13:16,000
 nie otworzyli Tapczanu i oni przeżyli te oględziny szczęśliwie.

109
00:13:16,000 --> 00:13:22,000
 Także dużo było przypadków, a poza tym może najlepiej było tym,

110
00:13:22,000 --> 00:13:27,000
 którzy w ogóle się nie zgłosili, tak jak ci właśnie, o których mówię,

111
00:13:27,000 --> 00:13:34,000
 a prócz tego tacy, którzy mieli jakieś kryjówki, kryjówki pod ziemią często.

112
00:13:34,000 --> 00:13:41,000
 Jeden adwokat pamiętam opowiadał nam, że jak się nie słyszeli, jak się Niemcy zbliżali,

113
00:13:41,000 --> 00:13:46,000
 to swoje dziecko, które krzyczało, to on ledwo nie udusił.

114
00:13:46,000 --> 00:13:51,000
 Tam było dwadzieścia parę dorosłych i dzieci.

115
00:13:51,000 --> 00:13:56,000
 No ale oczywiście, że to były wypadki sporadyczne, nie każdy musi się na to zdecydować,

116
00:13:56,000 --> 00:14:00,000
 żeby dusić własne dziecko.

117
00:14:00,000 --> 00:14:07,000
 Tak sytuacja była tragiczna.

118
00:14:07,000 --> 00:14:18,000
 Wreszcie wielka akcja znowu wysiedlańcza, już tylko włącznie żandarmi niemieccy.

119
00:14:18,000 --> 00:14:24,000
 Przepraszam, co pani wówczas wiedziała o losie tych, co zostali wysiedlani?

120
00:14:24,000 --> 00:14:29,000
 Już za chwilę powiem o tym. Jeżeli pani chce, mogę teraz mówić.

121
00:14:29,000 --> 00:14:37,000
 Oczywiście, zaczęli się zjawiać ludzie widma, uciekinierzy z Tryblinki.

122
00:14:37,000 --> 00:14:44,000
 Takich osób ja znam dziesięć. Za moimi, za naszym mieszkaniem, właśnie tam,

123
00:14:44,000 --> 00:14:53,000
 gdzie mieszkaliśmy, za ścianą był taki jeden, który w nocy rozmawiał, śpiewał.

124
00:14:53,000 --> 00:14:59,000
 Po prostu był nienormalny. I takich ja znam dziesięć, ale było ich więcej.

125
00:14:59,000 --> 00:15:10,000
 W każdym razie, już widzieliśmy z pewnością, że te pociągi jadą na śmierć, a nie do pracy.

126
00:15:10,000 --> 00:15:15,000
 Tośmy już widzieli na pewno.

127
00:15:15,000 --> 00:15:24,000
 Któregoś dnia czytaliśmy w nocy, do późna, książki przy świecy.

128
00:15:24,000 --> 00:15:30,000
 Ja czytałam Marie Stuart, a mój mąż jakąś inną książkę.

129
00:15:30,000 --> 00:15:41,000
 Zasnęliśmy późno, gdzieś około drugiej w nocy i zbudziło nas ogromnie mocne stukanie do drzwi.

130
00:15:41,000 --> 00:15:48,000
 Jedno słowo - akcja. A to już było w dzielnicy, gdzie mieszkała ta policja.

131
00:15:48,000 --> 00:15:58,000
 Myśmy mieli przygotowaną piwnicę i wszyscy, znaczy i Lublinerowi i ja.

132
00:15:58,000 --> 00:16:02,000
 Lubliner nie, bo on też w policji.

133
00:16:02,000 --> 00:16:11,000
 Zeszliśmy na dół do tej piwnicy. Tam było kilkadziesiąt osób i maleńkie okienko.

134
00:16:11,000 --> 00:16:23,000
 Takie, ja wiem, cztery na trzy centymetry, które pozwalało ewentualnie wyjrzeć, jeżeli była taka możliwość.

135
00:16:23,000 --> 00:16:33,000
 Piwnica łączyła się z, jakieś było wyjście na zewnątrz.

136
00:16:33,000 --> 00:16:45,000
 Takie wyjście niewielkie, ale para z oddechów ukazywała się i akcja trwała cztery dni.

137
00:16:45,000 --> 00:16:53,000
 Myśmy siedzieli, ja siedziałam w piwnicy trzy dni, czwarty dzień gdzie indziej.

138
00:16:53,000 --> 00:17:02,000
 Mąż widział tą parę. Jak się, myśmy słyszeli w piwnicy, jak się przewalały tłumy ludzi,

139
00:17:02,000 --> 00:17:11,000
 których oni, Niemcy złapali na umysłach i kroki takie mocne żandarmów tuż nad nami były.

140
00:17:11,000 --> 00:17:22,000
 Tego domu oni nie rewidowali. I po tych trzech dniach mój mąż, który zauważył tą parę,

141
00:17:22,000 --> 00:17:30,000
 która notabene już w kilku przypadkach przyczyniła się do ujawnienia schowka,

142
00:17:30,000 --> 00:17:44,000
 przy pomocy swoich znajomych przejął z mnie do szopy Fadersa. I tam ja na czwartym piętrze

143
00:17:44,000 --> 00:17:54,000
 przeżyłam niemiecką wizytę, która rzeczywiście była nie na czwartym piętrze, tylko na pierwszym i drugim,

144
00:17:54,000 --> 00:18:05,000
 gdzie były te pracownie paprzanów. Oni dzięki temu, że przyjechał Faders, który nie miał zaufania,

145
00:18:05,000 --> 00:18:13,000
 Niemiec do swoich rodaków, to ta rewizja rzeczywiście tylko dotyczyła warsztatów.

146
00:18:13,000 --> 00:18:21,000
 Także myśmy tamte, nas było dużo ludzi, tośmy na czwartym piętrze przeżyli tą rewizję.

147
00:18:21,000 --> 00:18:24,000
 Ile Was było mniej więcej osób?

148
00:18:24,000 --> 00:18:31,000
 Jakaś pani młoda siedziała koło mnie, z którą rozmawiałam, a to wszystko byli znajomi,

149
00:18:31,000 --> 00:18:41,000
 krewni tych pracowników tej szopy i tego pożaryka, który był urzędnikiem gminy

150
00:18:41,000 --> 00:18:50,000
 i pracował w moim szpitalu, także mnie znał i cudem się zgodził na to, żeby mnie tam umiejscowić.

151
00:18:50,000 --> 00:19:00,000
 Po tej akcji, po czterech dniach przyszedł mój mąż, on przychodził codziennie,

152
00:19:00,000 --> 00:19:06,000
 ale czwartego dnia powiedział, że akcja jest skończona i mogę się wrócić do mieszkania.

153
00:19:06,000 --> 00:19:16,000
 Wróciłam do tego mieszkania i wtedy państwo Lublinerowie się przenieśli do jakiejś szopy,

154
00:19:16,000 --> 00:19:24,000
 a my się postanowili uczyć, bo wiedzieliśmy, że to już jest koniec.

155
00:19:24,000 --> 00:19:27,000
 Kiedy to było mniej więcej?

156
00:19:27,000 --> 00:19:29,000
 Dokładnie powiem.

157
00:19:46,000 --> 00:19:57,000
 Postanowiliśmy uciec w styczniu. Uciekliśmy 23 stycznia i to była nieudana ucieczka, pierwsza.

158
00:19:57,000 --> 00:20:05,000
 Był taki mądry chłopak, nie, sprytny, który podjął się dostarczyć nam samochodu

159
00:20:05,000 --> 00:20:10,000
 i wziąć nasze rzeczy, których było dużo.

160
00:20:10,000 --> 00:20:16,000
 Zaczęło się od tego, że on te rzeczy ukradł, powiedział, że je Niemcy zabrali na Lesznie,

161
00:20:16,000 --> 00:20:20,000
 ale został worek jakiś i jeszcze jakieś rzeczy.

162
00:20:20,000 --> 00:20:41,000
 W nocy 23, jak powiedziałam którego? W tej nocy była noc bardzo mroźna.

163
00:20:41,000 --> 00:20:48,000
 Nie mieliśmy środka lokomocji, a rzeczy były ciężkie i my sami też to daleko było.

164
00:20:48,000 --> 00:20:57,000
 To była szopa, gdzieś przy jakiejś szopie, wyjście na stronę aryjską

165
00:20:57,000 --> 00:21:04,000
 i tam mieliśmy się zjawić o godzinie 22.

166
00:21:04,000 --> 00:21:17,000
 Nie mieliśmy czym się przedostać, poradzili nam przedostać się takim wozem żałobnym Pinkerta.

167
00:21:17,000 --> 00:21:23,000
 To był znany Pinkert tam, on przewoził zwłoki.

168
00:21:23,000 --> 00:21:32,000
 Ja siedziałam koło woźnicy, mąż siedział gdzieś do wewnątrz tego wozu

169
00:21:32,000 --> 00:21:36,000
 i miałam nieciekawe myśli siedząc tam.

170
00:21:36,000 --> 00:21:44,000
 Zawieźli nas na tą chyba długą ulicę, tam gdzie mieliśmy przekroczyć,

171
00:21:44,000 --> 00:21:51,000
 bo tam była waha przekupiona, gdzie mieliśmy przekroczyć tą granicę getta.

172
00:21:51,000 --> 00:21:54,000
 Czy to byli Niemcy, co byli przekupieni?

173
00:21:54,000 --> 00:22:03,000
 Na pewno, 11 czy 12 osób, było ciemno, także ja nawet tych ludzi dobrze nie widziałam.

174
00:22:03,000 --> 00:22:11,000
 Przyjechał samochód spóźniony, ciężarowy, z taką dużą płachtą, czy jak to się nazywa?

175
00:22:11,000 --> 00:22:14,000
 Flandeka.

176
00:22:14,000 --> 00:22:23,000
 Tak, na zewnątrz, szofer Polak i myśmy mieli jechać jako pusty samochód,

177
00:22:23,000 --> 00:22:32,000
 więc on jak czyjaś głowa wystawała, to nas pukał po głowę, żebyśmy byli na równi, żeby to było.

178
00:22:32,000 --> 00:22:38,000
 Samochód wyjechał, wydawało nam się, że jesteśmy na świeżym powietrzu, że jest inaczej.

179
00:22:38,000 --> 00:22:44,000
 I w pewnej chwili okropny trzask, ale straszny, trzy strzały.

180
00:22:44,000 --> 00:22:50,000
 Prawdopodobnie nie tylko pękła opona, bo było za dużo rzeczy.

181
00:22:50,000 --> 00:22:57,000
 Szofer uciekł, mogę mówić?

182
00:22:57,000 --> 00:23:04,000
 Szofer uciekł, a nasz samochód, przykryty tą kapą na zewnątrz,

183
00:23:04,000 --> 00:23:09,000
 otaczali żandarmów, dwunastu żandarmów.

184
00:23:09,000 --> 00:23:13,000
 Najpierw myśleli, że to są powstańcy polscy.

185
00:23:13,000 --> 00:23:21,000
 Odkryli tą flandekę i po pewnej chwili zorientowali się, że to są Żydzi.

186
00:23:21,000 --> 00:23:27,000
 I zaczęli przede wszystkim wszystkich po kolei bić.

187
00:23:27,000 --> 00:23:35,000
 Kobiety, może przynajmniej sądząc po mnie, nie tak silnie. Mój mąż był bardzo pobity.

188
00:23:35,000 --> 00:23:41,000
 Mężczyzna, zwłaszcza on i jeszcze jeden mężczyzna, to byli wysocy chłopi.

189
00:23:41,000 --> 00:23:45,000
 To ich pobili najbardziej.

190
00:23:45,000 --> 00:23:52,000
 No i potem zabrali mi powieszoną na palcu torbę, w której miałam wszystkie dokumenty,

191
00:23:52,000 --> 00:24:01,000
 fotografię i takie osobiste przedmioty. I zabrali oczywiście cały nasz bagaż, zarekwirowali.

192
00:24:01,000 --> 00:24:10,000
 Potem nas prowadzili długo do jakiegoś miejsca, nie wiedzieliśmy dokąd,

193
00:24:10,000 --> 00:24:19,000
 do jakiejś kryjówki, do takiego małego pomieszczenia, które było zamknięte.

194
00:24:19,000 --> 00:24:26,000
 Przy tej okazji zrobili sami rewizję osobistą. Wszystko zabrali, co było na wierzchu,

195
00:24:26,000 --> 00:24:35,000
 co jeszcze kto miał i w ciemności. A mężczyznom kazali przynieść bagaż.

196
00:24:35,000 --> 00:24:43,000
 Także mój mąż, który był jednym z najwyższych ludzi i jeszcze jakiś pan,

197
00:24:43,000 --> 00:24:49,000
 dźwigali straszne paczki, nie tylko naszą, ale jeszcze jakąś.

198
00:24:49,000 --> 00:24:54,000
 Przy tym go okropnie pobili. Pobili go po oczach, po twarzy.

199
00:24:54,000 --> 00:25:00,000
 Także ja go nie widziałam, bo było ciemno. Wrócił, ja go tylko wyczuwałam.

200
00:25:00,000 --> 00:25:06,000
 Wrócił, on mówił, nie bój się, Ema jest dobrze, jest mi ciepło w głowie,

201
00:25:06,000 --> 00:25:12,000
 nic mi się nie stało, nie marsz się o mnie i tak dalej.

202
00:25:12,000 --> 00:25:22,000
 Po pewnym czasie zaczęli nas prowadzić rozmaitymi ulicami, a także przez Umschlag.

203
00:25:22,000 --> 00:25:30,000
 Szliśmy drogą, którą przeszło 300 tysięcy Żydów do Umschlag,

204
00:25:30,000 --> 00:25:35,000
 to znaczy do Treblinki już mogę powiedzieć.

205
00:25:35,000 --> 00:25:42,000
 Myśmy szli w pierwszej parze, ja jeszcze muszę wrócić na chwilę.

206
00:25:42,000 --> 00:25:49,000
 I żandar, który szedł przy nas, rozmawiał z mężem po niemiecku.

207
00:25:49,000 --> 00:25:56,000
 Mąż świetnie mówił po niemiecku i powiedział, że on nic nie wiedział o tej akcji w getcie.

208
00:25:56,000 --> 00:26:07,000
 To jest prawda, że on nie wiedział, że on jest Czechem i jest przejęty, ten bardzo był przejęty

209
00:26:07,000 --> 00:26:11,000
 do tego stopnia, że ja nie słucham co oni mówią, że mąż mi powiedział,

210
00:26:11,000 --> 00:26:21,000
 słuchaj, on powiedział, że on nas uratuje i jak ja ci powiem, żebyś uciekała, to żebyś za mną biegła.

211
00:26:21,000 --> 00:26:28,000
 No ale teraz chcę wrócić jeszcze, bo to jest bardzo ważne, do tego komisariatu Szupo,

212
00:26:28,000 --> 00:26:34,000
 gdzie nas wprowadzili po tej kryjówce ciemnej.

213
00:26:34,000 --> 00:26:41,000
 W tym komisariacie Szupo paliły się wszystkie światła.

214
00:26:41,000 --> 00:26:47,000
 Taka niezwykła zdobycz, tylu Żydów i tu samochód.

215
00:26:47,000 --> 00:26:56,000
 Za biurkiem siedział oficer niemiecki pod portretem Hitlera.

216
00:26:56,000 --> 00:27:01,000
 I on się ciągle pytał, dlaczegoś się uciekł.

217
00:27:01,000 --> 00:27:07,000
 Nikt się nie odzywał. W pewnej chwili mąż się zdecydował, mówił świetnie po niemiecku.

218
00:27:07,000 --> 00:27:30,000
 I powiedział mu, że przed naszym wyjazdem, poprzedniego dnia, było 23 stycznia, było samobójstwo szeryńskiego.

219
00:27:30,000 --> 00:27:38,000
 Tutaj bym chciała przerwać i potem zaczniemy z następnej taśmy.

220
00:28:00,000 --> 00:28:10,000
 [muzyka]

221
00:28:30,000 --> 00:28:40,000
 [muzyka wycisza się]