Taśma numer 4, wywiad z panią Noemie Makower przeprowadza Joanna Wróblewski.
Kierownikiem policji żydowskiej został Lejcin. On był człowiekiem bezwzględnym, kochał bardzo swoją żonę, która była w ciąży i zrobiłby dla niej wszystko.
Pierwszego dnia Niemcy kazali mu wysiedlić 10 tysięcy ludzi. Pierwszy dzień i drugi był bardzo łatwy.
Wziął wszystkich ludzi z tych punktów, w których oni się znajdowali, ale potem, po tych dwóch dniach, kiedy znowuż miał wysiedlić 10 tysięcy ludzi, to już było trudniej.
I on zdołał uczynić to w rozmiarze 6 tysięcy, bo przy tym zaangażował do tej pracy również pracowników gminy,
którzy bardzo skrzętnie to robili, bojąc się o własną skórę. Ale Niemcy się od razu zorientowali, że to nie jest dobra metoda.
Jak mówię, to była ekipa wysiedlająca ci Niemcy, która przeprowadzała wysiedlenie we Lwowie. Mieli już stamtąd doświadczenie, jak się zachowywać.
Przez cały okres wysiedlenia nie utoczono ani jednej kropli krwi niemieckiej, a przeprowadzało to wysiedlenie 12 albo 13 żandarmów.
Jak już mówiłam, ten centrum wysiedlańcze znajdowało się na Żelazniej 103, i stamtąd szły te rozkazy wszystkie.
Jak to wyglądało od strony żydowskiej policji na początku? Lejkin był tym wykonawcą policji w getcie.
Szeryński był szefem ogólnym wysiedlenia, a na Umschlag był szefem jeszcze kto inny.
Tylko, że tak jest trudno w tej chwili. Może pani zostawić miejsca? Pani nie może tak.
Schmerling był szefem na Umschlag i on decydował o tym, kto ma iść do wagonów, a kto może się, że tak powiem, na chwilę przynajmniej, na pewien czas uwolnić.
Współpraca tych trzech ludzi dawała bardzo dobre wyniki. Tak dobre, że na miejscu znajdowało się przedtem bardzo dużo ludzi,
a potem liczba tych ludzi malała bardzo i doszła do 15 tysięcy na podkoniec akcji wysiedlenia.
Były różne tego wysiedlenia etapy i to jest bardzo istotne.
Mianowicie na początku w listopadzie '42 była tak zwana mała akcja, wywieziono tysiąc ludzi.
Następnie w nocy, co było ogromnie istotne, z 5 na 6 września '42 był tak zwany kocioł.
Co to był ten kocioł? Otóż myśmy wtedy spali na dzielnej, bo to ciągle się zmieniało miejsce zamieszkania.
Dawaliśmy nasze łóżka na środę pokoju, nie wiedząc o tym, że pluskwy z sufitu też lecą.
Także to było w ogóle okropne i w nocy słyszeliśmy głos Czapnickiego, tego szefa mundurowej milicji żydowskiej,
o tym, że wyszedł nowy rozkaz, że mianowicie wszyscy w ciągu jednej doby, wszyscy Żydzi muszą się przenieść
do bardzo małego obszaru ograniczonego przez ulicę Zamenhofa, Stawki, Plac Parysowski i czas wędrówki jedna doba.
Ludzie mają mieć jedzenie na dwa dni i w ciągu tej doby już na początku ciągnęli ludzie z bagażem,
bo sądzili, że to będzie trwało dłużej, do tego kotła.
Myśmy dostali przydział w kotle na ulicę Miłą. Ta Miła to nie była wcale Miła,
ale tam było bardzo dużo rozmaitych złodziejskich nor, rozmaitych schowków, bo to był obszar właśnie złodziejów.
Było w nas osiem kobiet, które dostały ten przydział. Trafiliśmy do mieszkania, zresztą wszystkie mieszkania tam wyglądały.
Było pełno papierów, rozmaitych śmieci, puchu, pierza na podłodze, brudu, łajna
i panowie, nasi mężowie chcieli coś załatwić, biegali, bo to była jak gdyby doba zawieszenia broni.
Biegali po minie, załatwiali dla swoich bliskich.
A nas było osiem kobiet, myśmy się wzięły do oczyszczenia tego całego bałaganu.
Pracowałyśmy bardzo długo, ale w sumie deski, to co się tam znaleźli stanowiły jakieś posłania na tą jedną noc i co się tam ugotowało.
I w tym czasie odbywała się, już po tej dobie, bez żadnych odsłonek egzekucja.
To znaczy najpierw ludzi ustawiano w szeregi i wyławiano tych, co mają jakieś ważne z punktu widzenia Niemców przepuski.
Znaczy z takich większych szopów, tam gdzie robiono dla Niemców te mundury i tak dalej.
Przepraszam, czy pani też miała jakąś przepuskę?
Ja miałam tylko przepuskę jako żona mojego męża.
A on miał jako lekarz?
Tenator, oddział wewnętrzny.
To teraz muszę powrócić i spytać, kiedy stała się pani żoną pana Makarera?
Zaraz o tym powiem, bo to jest bardzo ciekawe.
Ale coś miałam powiedzieć odnośnie tego. Jeszcze chwileczkę.
Pani opowiadała o tym, jak wyście jako kobiety uprzątały.
Tak, tak, pamiętam, pamiętam.
Właśnie odbywał się przegląd ludzi, którzy mieli kartki.
Na tej ulicy, tam właśnie.
Podczas tej egzekucji.
Na tej kurzy wtedy odbywał się ten przegląd.
Przy tym nie tylko potrzebna była kartka, tylko musiał się podawać Niemcom.
I musiał nie być za stary i musiał nie mieć małych dzieci, bo tych innych to strzelano.
Cała kurza ulica i cała ta okolica była jednym morzem krwi.
Przepraszam, kto strzelał?
Niemcy, już wtedy tylko Niemcy.
Wyłącznie, bo policja nie miała broni w ogóle.
Ale to tylko wyłącznie Niemcy strzelali wtedy.
No i gmina, która miała 10 tysięcy pracowników,
dostała tak zwane kartki życia, czerwone karteczki na tysiącach pracowników.
No dzięki temu, że mój mąż miał bardzo poważne tam stanowisko lekarskie,
dostał kartkę życia dla siebie i dla mnie.
I myśmy mieli przejść przez przegląd żandarmów,
czy nie ma czasem więcej ludzi i czy nie ma takich, którzy mają jakieś niewłaściwe kartki.
Przede mną stała kobieta z dużym plecakiem.
Ja jeszcze zdążyłam się zapytać, co ty masz w tym plecaku.
Ona mówi dziecko, bo dzieci nie dostały kartek życia, bo gmina nie miała tego.
Także postanowiła, że rodzice uratują dzieci jakoś.
Mąż jej był gdzieś z tyłu, dlatego że nerwowy i byłby ją zdraził.
A dziecko dostało morfinę i spało.
Więc tylko taki jeden obrazek.
Niemcy bardzo skrzętnie przeglądali te karteczki, wszystkie.
Czerwone karteczki upoważniały, bo to były te karteczki gminy,
jak mówiłam, na trzy tysiące tysiąc do dalszego życia.
No i wtedy przenieśliśmy się szukając znów przeprowadzki.
To była klęska getta, ciągłe zmniejszanie getta.
Dostaliśmy mieszkanie na ulicy Zamenhofa, naprzeciwko gminy.
Gmina też miała nowe pomieszczenie, przedtem była gdzie indziej.
I tam był jeden pokój, unikacja, kuchenka.
Pokój był przedzielony na dwie części, bardzo dokładnie.
I tam mieszkał adwokat Lubliner z żoną.
Jak się nazywał, przepraszam?
Lubliner z żoną swoją i w jednym pokoju, a w drugim pokoju myśmy mieszkali.
Przedzielenie było...
Przepraszam, pani wówczas mieszkała z mężem i z matką?
Nie, nie, już tylko z mężem.
Nie wolno było tam dawać nikogo spoza najbliższej rodziny,
znaczy dziecka i żony.
A gdzie wówczas była matka?
Matka była ukrywana przez mojego męża w szpitalu.
Bardzo źle się tam czuła, dlatego że była osobą faworyzowaną
i czuła się niedobrze tam, ale wyglądała ładnie,
bo sobie głosy jakoś zmieniła, ufarbowała.
Przez pewien czas była w szpitalu.
Potem z kolei siostra męża, Lonia, nauczycielka niemieckiego i mąż jej,
dostali jakieś niezłe mieszkanie i matka później do nich przewędrowała.
W naszym mieszkaniu mieszkać nie mogła,
bo Szeryński, ten szef policyjny powiedział,
że każdego, kto jest spoza najbliższej rodziny, czyli żony i dziecka, zastrzeń.
Także to było i te bloki policyjne były stosunkowo bezpieczne na początku,
bo przecież policja była potrzebna.
No i teraz ten kocioł, wracam do tego, to było Morze Krwi później.
Tam najlepiej wyszli ci, którzy się w ogóle nie pokazali do weryfikacji,
którzy się chowali w rozmaitych schowkach, bo jak mówiłam, tam były złodziejskie takie różne.
Takie dwa wypadki były.
Jeden doktor schował się w takim schowku, żandarmi odsunęli drzwi,
żeby wyjść, szereg osób wyszło, on został tam i uratował się na jakiś czas oczywiście.
Drugi wypadek cudownego ucalenia, rodzina, mąż i żona schowali się w Tapczanie.
W tym pokoju, gdzie było, to ciągle w Kotle, gdzie było wysiedlenie,
nie otworzyli Tapczanu i oni przeżyli te oględziny szczęśliwie.
Także dużo było przypadków, a poza tym może najlepiej było tym,
którzy w ogóle się nie zgłosili, tak jak ci właśnie, o których mówię,
a prócz tego tacy, którzy mieli jakieś kryjówki, kryjówki pod ziemią często.
Jeden adwokat pamiętam opowiadał nam, że jak się nie słyszeli, jak się Niemcy zbliżali,
to swoje dziecko, które krzyczało, to on ledwo nie udusił.
Tam było dwadzieścia parę dorosłych i dzieci.
No ale oczywiście, że to były wypadki sporadyczne, nie każdy musi się na to zdecydować,
żeby dusić własne dziecko.
Tak sytuacja była tragiczna.
Wreszcie wielka akcja znowu wysiedlańcza, już tylko włącznie żandarmi niemieccy.
Przepraszam, co pani wówczas wiedziała o losie tych, co zostali wysiedlani?
Już za chwilę powiem o tym. Jeżeli pani chce, mogę teraz mówić.
Oczywiście, zaczęli się zjawiać ludzie widma, uciekinierzy z Tryblinki.
Takich osób ja znam dziesięć. Za moimi, za naszym mieszkaniem, właśnie tam,
gdzie mieszkaliśmy, za ścianą był taki jeden, który w nocy rozmawiał, śpiewał.
Po prostu był nienormalny. I takich ja znam dziesięć, ale było ich więcej.
W każdym razie, już widzieliśmy z pewnością, że te pociągi jadą na śmierć, a nie do pracy.
Tośmy już widzieli na pewno.
Któregoś dnia czytaliśmy w nocy, do późna, książki przy świecy.
Ja czytałam Marie Stuart, a mój mąż jakąś inną książkę.
Zasnęliśmy późno, gdzieś około drugiej w nocy i zbudziło nas ogromnie mocne stukanie do drzwi.
Jedno słowo - akcja. A to już było w dzielnicy, gdzie mieszkała ta policja.
Myśmy mieli przygotowaną piwnicę i wszyscy, znaczy i Lublinerowi i ja.
Lubliner nie, bo on też w policji.
Zeszliśmy na dół do tej piwnicy. Tam było kilkadziesiąt osób i maleńkie okienko.
Takie, ja wiem, cztery na trzy centymetry, które pozwalało ewentualnie wyjrzeć, jeżeli była taka możliwość.
Piwnica łączyła się z, jakieś było wyjście na zewnątrz.
Takie wyjście niewielkie, ale para z oddechów ukazywała się i akcja trwała cztery dni.
Myśmy siedzieli, ja siedziałam w piwnicy trzy dni, czwarty dzień gdzie indziej.
Mąż widział tą parę. Jak się, myśmy słyszeli w piwnicy, jak się przewalały tłumy ludzi,
których oni, Niemcy złapali na umysłach i kroki takie mocne żandarmów tuż nad nami były.
Tego domu oni nie rewidowali. I po tych trzech dniach mój mąż, który zauważył tą parę,
która notabene już w kilku przypadkach przyczyniła się do ujawnienia schowka,
przy pomocy swoich znajomych przejął z mnie do szopy Fadersa. I tam ja na czwartym piętrze
przeżyłam niemiecką wizytę, która rzeczywiście była nie na czwartym piętrze, tylko na pierwszym i drugim,
gdzie były te pracownie paprzanów. Oni dzięki temu, że przyjechał Faders, który nie miał zaufania,
Niemiec do swoich rodaków, to ta rewizja rzeczywiście tylko dotyczyła warsztatów.
Także myśmy tamte, nas było dużo ludzi, tośmy na czwartym piętrze przeżyli tą rewizję.
Ile Was było mniej więcej osób?
Jakaś pani młoda siedziała koło mnie, z którą rozmawiałam, a to wszystko byli znajomi,
krewni tych pracowników tej szopy i tego pożaryka, który był urzędnikiem gminy
i pracował w moim szpitalu, także mnie znał i cudem się zgodził na to, żeby mnie tam umiejscowić.
Po tej akcji, po czterech dniach przyszedł mój mąż, on przychodził codziennie,
ale czwartego dnia powiedział, że akcja jest skończona i mogę się wrócić do mieszkania.
Wróciłam do tego mieszkania i wtedy państwo Lublinerowie się przenieśli do jakiejś szopy,
a my się postanowili uczyć, bo wiedzieliśmy, że to już jest koniec.
Kiedy to było mniej więcej?
Dokładnie powiem.
Postanowiliśmy uciec w styczniu. Uciekliśmy 23 stycznia i to była nieudana ucieczka, pierwsza.
Był taki mądry chłopak, nie, sprytny, który podjął się dostarczyć nam samochodu
i wziąć nasze rzeczy, których było dużo.
Zaczęło się od tego, że on te rzeczy ukradł, powiedział, że je Niemcy zabrali na Lesznie,
ale został worek jakiś i jeszcze jakieś rzeczy.
W nocy 23, jak powiedziałam którego? W tej nocy była noc bardzo mroźna.
Nie mieliśmy środka lokomocji, a rzeczy były ciężkie i my sami też to daleko było.
To była szopa, gdzieś przy jakiejś szopie, wyjście na stronę aryjską
i tam mieliśmy się zjawić o godzinie 22.
Nie mieliśmy czym się przedostać, poradzili nam przedostać się takim wozem żałobnym Pinkerta.
To był znany Pinkert tam, on przewoził zwłoki.
Ja siedziałam koło woźnicy, mąż siedział gdzieś do wewnątrz tego wozu
i miałam nieciekawe myśli siedząc tam.
Zawieźli nas na tą chyba długą ulicę, tam gdzie mieliśmy przekroczyć,
bo tam była waha przekupiona, gdzie mieliśmy przekroczyć tą granicę getta.
Czy to byli Niemcy, co byli przekupieni?
Na pewno, 11 czy 12 osób, było ciemno, także ja nawet tych ludzi dobrze nie widziałam.
Przyjechał samochód spóźniony, ciężarowy, z taką dużą płachtą, czy jak to się nazywa?
Flandeka.
Tak, na zewnątrz, szofer Polak i myśmy mieli jechać jako pusty samochód,
więc on jak czyjaś głowa wystawała, to nas pukał po głowę, żebyśmy byli na równi, żeby to było.
Samochód wyjechał, wydawało nam się, że jesteśmy na świeżym powietrzu, że jest inaczej.
I w pewnej chwili okropny trzask, ale straszny, trzy strzały.
Prawdopodobnie nie tylko pękła opona, bo było za dużo rzeczy.
Szofer uciekł, mogę mówić?
Szofer uciekł, a nasz samochód, przykryty tą kapą na zewnątrz,
otaczali żandarmów, dwunastu żandarmów.
Najpierw myśleli, że to są powstańcy polscy.
Odkryli tą flandekę i po pewnej chwili zorientowali się, że to są Żydzi.
I zaczęli przede wszystkim wszystkich po kolei bić.
Kobiety, może przynajmniej sądząc po mnie, nie tak silnie. Mój mąż był bardzo pobity.
Mężczyzna, zwłaszcza on i jeszcze jeden mężczyzna, to byli wysocy chłopi.
To ich pobili najbardziej.
No i potem zabrali mi powieszoną na palcu torbę, w której miałam wszystkie dokumenty,
fotografię i takie osobiste przedmioty. I zabrali oczywiście cały nasz bagaż, zarekwirowali.
Potem nas prowadzili długo do jakiegoś miejsca, nie wiedzieliśmy dokąd,
do jakiejś kryjówki, do takiego małego pomieszczenia, które było zamknięte.
Przy tej okazji zrobili sami rewizję osobistą. Wszystko zabrali, co było na wierzchu,
co jeszcze kto miał i w ciemności. A mężczyznom kazali przynieść bagaż.
Także mój mąż, który był jednym z najwyższych ludzi i jeszcze jakiś pan,
dźwigali straszne paczki, nie tylko naszą, ale jeszcze jakąś.
Przy tym go okropnie pobili. Pobili go po oczach, po twarzy.
Także ja go nie widziałam, bo było ciemno. Wrócił, ja go tylko wyczuwałam.
Wrócił, on mówił, nie bój się, Ema jest dobrze, jest mi ciepło w głowie,
nic mi się nie stało, nie marsz się o mnie i tak dalej.
Po pewnym czasie zaczęli nas prowadzić rozmaitymi ulicami, a także przez Umschlag.
Szliśmy drogą, którą przeszło 300 tysięcy Żydów do Umschlag,
to znaczy do Treblinki już mogę powiedzieć.
Myśmy szli w pierwszej parze, ja jeszcze muszę wrócić na chwilę.
I żandar, który szedł przy nas, rozmawiał z mężem po niemiecku.
Mąż świetnie mówił po niemiecku i powiedział, że on nic nie wiedział o tej akcji w getcie.
To jest prawda, że on nie wiedział, że on jest Czechem i jest przejęty, ten bardzo był przejęty
do tego stopnia, że ja nie słucham co oni mówią, że mąż mi powiedział,
słuchaj, on powiedział, że on nas uratuje i jak ja ci powiem, żebyś uciekała, to żebyś za mną biegła.
No ale teraz chcę wrócić jeszcze, bo to jest bardzo ważne, do tego komisariatu Szupo,
gdzie nas wprowadzili po tej kryjówce ciemnej.
W tym komisariacie Szupo paliły się wszystkie światła.
Taka niezwykła zdobycz, tylu Żydów i tu samochód.
Za biurkiem siedział oficer niemiecki pod portretem Hitlera.
I on się ciągle pytał, dlaczegoś się uciekł.
Nikt się nie odzywał. W pewnej chwili mąż się zdecydował, mówił świetnie po niemiecku.
I powiedział mu, że przed naszym wyjazdem, poprzedniego dnia, było 23 stycznia, było samobójstwo szeryńskiego.
Tutaj bym chciała przerwać i potem zaczniemy z następnej taśmy.
[muzyka]
[muzyka wycisza się]