1
00:00:00,000 --> 00:00:07,560
 Taśma numer 3, wywiad z panią Noemi Makower, przeprowadza Joanna Wróblewski.

2
00:00:07,560 --> 00:00:15,360
 Chciałam teraz powrócić do tego, jak pani poznała pani drugiego męża.

3
00:00:15,360 --> 00:00:19,960
 Pani nam właśnie opowiedziała, co pani matka uważała na ten temat,

4
00:00:19,960 --> 00:00:29,960
 że pani nadal będąc mężatką, zawarła nowe stosunki z nowym mężczyzną.

5
00:00:29,960 --> 00:00:33,960
 Jak na to zapatrywali się jego rodzice?

6
00:00:33,960 --> 00:00:42,960
 On nie miał rodziców, ojciec zmarł w bardzo młodym wieku, nie miał 40 lat, na Groźlicy.

7
00:00:42,960 --> 00:00:50,960
 Natomiast z matką był właśnie tam, u sąsiadów naszych przyjaciół, państwa jaszuńskich.

8
00:00:50,960 --> 00:00:59,960
 Matka jego od początku zachowywała się w stosunku do mnie bardzo pozytywnie,

9
00:00:59,960 --> 00:01:06,960
 podczas kiedy inne panie, które odwiedzały go jako lekarza,

10
00:01:06,960 --> 00:01:13,960
 albo z którymi on miał kontakt jakiś, nazywała pogardliwie paniusiami.

11
00:01:13,960 --> 00:01:21,960
 Także od początku miałam bardzo pozytywną z jej strony postawę,

12
00:01:21,960 --> 00:01:25,960
 traktowałam je jak swoją własną córkę do końca.

13
00:01:25,960 --> 00:01:29,960
 Także do chwili wywiezienia jej.

14
00:01:29,960 --> 00:01:34,960
 Opowiadała nam pani przed tym, jak pani z matką przeniosły się do getta.

15
00:01:34,960 --> 00:01:42,960
 Czy w tym samym okresie rodzina, znaczy drugi mąż z matką również przenieśli się do getta

16
00:01:42,960 --> 00:01:44,960
 i czy mieszkaliście razem?

17
00:01:44,960 --> 00:01:55,960
 Musieliśmy się wszyscy przenieść do 15 listopada 40 roku, to była ostatnia chwila.

18
00:01:55,960 --> 00:02:04,960
 Myśmy się przenieśli w ostatnim terminie, przy czym ja znalazłam mieszkanie blisko tego poprzedniego,

19
00:02:04,960 --> 00:02:12,960
 tego w którym całe życie przebywałam dotychczasowe, mianowicie na Elektoralnej 28.

20
00:02:12,960 --> 00:02:17,960
 To było blisko tego domu mego dziadka na Chłodnej.

21
00:02:17,960 --> 00:02:26,960
 Natomiast Maniek Makower znalazł mieszkanie na ulicy Żelaznej.

22
00:02:26,960 --> 00:02:31,960
 Tam się wprowadził razem z matką i z państwem Jaszuickim.

23
00:02:31,960 --> 00:02:35,960
 To znaczy, że w dalszym ciągu te kontakty były bardzo bliskie.

24
00:02:35,960 --> 00:02:42,960
 A dlatego bliskie, jeszcze dlatego, że pan Jaszuicki bardzo źle widział.

25
00:02:42,960 --> 00:02:55,960
 Oczami jego były oczy Mańka, a przedtem oczy jego syna, który w owym czasie był we Lwowie.

26
00:02:55,960 --> 00:03:07,960
 I jego synowej, która oni później wrócili do Warszawy, do getta.

27
00:03:07,960 --> 00:03:18,960
 To właściwie byłoby odpowiedź na to pytanie dotyczące stosunku jego matki do mnie.

28
00:03:18,960 --> 00:03:24,960
 To musiałabym wybiegać dalej w przyszłość, żeby o tym mówić.

29
00:03:24,960 --> 00:03:30,960
 A jak to będzie w innym miejscu, dalej będę miał okazję, żeby to dopełnić.

30
00:03:30,960 --> 00:03:35,960
 Z tego co rozumiem w getcie pracowaliście w tym samym szpitalu.

31
00:03:35,960 --> 00:03:41,960
 W szpitalu czyste, ale budynek był gdzie indziej.

32
00:03:41,960 --> 00:03:50,960
 Mój szpital był na Lesznie 1, w budynku byłego monopolu spirytusowego na pierwszym piętrze.

33
00:03:50,960 --> 00:03:57,960
 I wszystkie szpitale chirurgiczne, oddziały chirurgiczne z czystego były w tym szpitalu.

34
00:03:57,960 --> 00:04:04,960
 Natomiast mojego przyszłego męża szpital był na Lesznie pod 40.

35
00:04:04,960 --> 00:04:11,960
 On był ordynatorem oddziału wewnętrznego, a później oddziału zakaźnego.

36
00:04:11,960 --> 00:04:20,960
 Bo tam ten wewnętrzny się właśnie przekształcił w zakaźny, w związku z tyfusem plamistym, z tyfusem żuszym i tak dalej.

37
00:04:20,960 --> 00:04:25,960
 Kto prowadził nadzór nad szpitalem w getcie?

38
00:04:25,960 --> 00:04:38,960
 Nad szpitalnictwem w getcie nadzór prowadził Wydział Szpitalny Gminy Żydowskiej, którego szefem był doktor Milejkowski.

39
00:04:38,960 --> 00:04:45,960
 Bardzo znany lekarz, dermatolog z Warszawy.

40
00:04:45,960 --> 00:04:48,960
 Czy miała z nim pani osobiste kontakty? Czy znała go pani?

41
00:04:48,960 --> 00:04:54,960
 Znaczy raczej mój mąż miał kontakty, bo ja z gminą nie miałam dużych kontaktów.

42
00:04:54,960 --> 00:05:06,960
 Moje życie wypełniała praca w szpitalu i pacjenci poza szpitalem jako ten, powiedzmy, uzupełnienie mojego ubogiego budżetu.

43
00:05:06,960 --> 00:05:14,960
 Bo przecież ta praca w gminie, w szpitalu, to znaczy w gminie, nie dawała możliwości przeżycia.

44
00:05:14,960 --> 00:05:24,960
 Musieliśmy ją uzupełnić pracą, prywatnych jakieś wizyt czy opatrunków, które miałam ciągle.

45
00:05:24,960 --> 00:05:27,960
 Ile płacono wam, jak pracowaliście?

46
00:05:27,960 --> 00:05:35,960
 Ja tego nie pamiętam. To są w ogóle nieprzewyczalne pieniądze, także to trudno mi wspamiętać.

47
00:05:35,960 --> 00:05:42,960
 Wiem, że mój mąż zarabiał dobrze, dlatego że miał bardzo dużo wizyt prywatnych.

48
00:05:42,960 --> 00:05:48,960
 On miał duże powodzenie jako lekarz internista już w Łodzi.

49
00:05:48,960 --> 00:05:55,960
 Jego pacjenci byli teraz na wysokich stanowiskach w milicji żydowskiej, w policji żydowskiej.

50
00:05:55,960 --> 00:06:08,960
 Z tego powodu on dostał czapkę policyjną i był lekarzem gminy żydowskiej,

51
00:06:08,960 --> 00:06:17,960
 Policji Żydowskiej, SP, Służba Porządkowa i oprócz tego miał wizyty prywatne.

52
00:06:17,960 --> 00:06:22,960
 Dzięki tej czapce udało mu się wiele ludzi uratować.

53
00:06:22,960 --> 00:06:29,960
 No i widział z bliska rozmaite rzeczy na mu szlaku, ale rodziny swojej nie mógł uratować.

54
00:06:29,960 --> 00:06:39,960
 Do takiej chwili się o to wykańczał po prostu. Męczył, miał wyrzuty sumienia, że nie poszedł z nimi do wagonów.

55
00:06:39,960 --> 00:06:42,960
 To o tym będę mówić potem troszeczkę.

56
00:06:42,960 --> 00:06:50,960
 Wśród ludzi, których leczył, czy pamięta pani jakieś nazwiska?

57
00:06:50,960 --> 00:07:03,960
 Piotr Gliński to był człowiek o wysokiej szarży, nie pamiętam dokładnie jakiej,

58
00:07:03,960 --> 00:07:16,960
 który miał kontakt, który był zobligowany do kontaktu pomiędzy gminą a Wefelstelle.

59
00:07:16,960 --> 00:07:26,960
 Wefelstelle to jest ta niemiecka placówka, która była na Żelaznej 103, która przeprowadzała wysiedlenie.

60
00:07:26,960 --> 00:07:34,960
 I on się przyczynił między innymi do naszego uwolnienia po nieudanym ucieczce, o czym też będę mówić później.

61
00:07:34,960 --> 00:07:49,960
 Nazwisko Czapińskiego pamiętam, jeżeli chodzi o innych pracowników policyjnych,

62
00:07:49,960 --> 00:08:04,960
 to jest ten zamordowany później, ten, który przyjął Ciankai, ten pułkownik wychrzczony,

63
00:08:04,960 --> 00:08:13,960
 który był aresztowany w Warszawie Aryjskiej za to, że jakieś futro chciał sprzedać,

64
00:08:13,960 --> 00:08:24,960
 jakieś głupstwo szeryńskie i jego wypuszczono z tego więzienia i kazano nadzorować milicję żydowską,

65
00:08:24,960 --> 00:08:30,960
 temu pułkownikowi szeryńskiemu. Czy powiedzieć coś o nim więcej?

66
00:08:30,960 --> 00:08:38,960
 To potem powrócimy do niego. Chciałam się jeszcze spytać, jakie były kontakty lekarzy żydowskich z Niemcami w getcie?

67
00:08:38,960 --> 00:08:41,960
 Czy w ogóle miała Pani jakiś kontakt z Niemcami?

68
00:08:41,960 --> 00:08:54,960
 Kontaktów zasadniczo nie było, tylko oficjalne kontakty, które polegały na tym,

69
00:08:54,960 --> 00:09:01,960
 że Niemcy wzywali na przykład Czerniakowa jako szefa gminy żydowskiej,

70
00:09:01,960 --> 00:09:09,960
 wzywali go, żeby mu obwieścić takie czy inne zarządzenie, na przykład zarządzenie o wysiedleniu.

71
00:09:09,960 --> 00:09:22,960
 Też, prawda, Czerniakow dowiedział się o tym od Niemców i jak zaczęło się wysiedlenie w '40 roku,

72
00:09:22,960 --> 00:09:34,960
 w październiku, 15 października, to on się o tym dowiedział i 16 października popełnił samobójstwo.

73
00:09:34,960 --> 00:09:46,960
 Powstanie getta było w październiku, a wysiedlenie było w '40 roku.

74
00:09:46,960 --> 00:09:53,960
 I on się dowiedział o tym właśnie w '40 roku, na samym początku,

75
00:09:53,960 --> 00:10:03,960
 bo było wielkie obwieszczenie niemieckie o tym, że nieproduktywną ludność getta wysiedla się na inne tereny,

76
00:10:03,960 --> 00:10:13,960
 gdzie będą mogli pracować i miał być podpis, oni chcieli, żeby Czerniakow to podpisał.

77
00:10:13,960 --> 00:10:22,960
 Czerniakow się nie zgodził na to i następnego dnia znaleźli go martwego w jego gabinecie w gminie.

78
00:10:22,960 --> 00:10:28,960
 Niedobrze się stało, chociaż to był bardzo szlachetny, bardzo porządny człowiek.

79
00:10:28,960 --> 00:10:30,960
 Czy Pani go znała?

80
00:10:30,960 --> 00:10:34,960
 Nie, może widziałam kiedyś, ale znaczy nie.

81
00:10:34,960 --> 00:10:50,960
 Mój mąż go dobrze znał i popełnił samobójstwo, bo nie przewidywał jaki będzie rozmiar tego wysiedlenia

82
00:10:50,960 --> 00:10:54,960
 i nie chciał w tym brać udziału.

83
00:10:54,960 --> 00:11:03,960
 Jak Pani dowiedziała się o tym, że będzie wysiedlenie? Kto Pani przyniósł tę wiadomość?

84
00:11:03,960 --> 00:11:13,960
 Myśmy wtedy byli w jednym z naszych mieszkań, bo ciągle nas przenosili z jednego mieszkania do drugiego,

85
00:11:13,960 --> 00:11:23,960
 bo ograniczali getto, zmniejszali getto.

86
00:11:23,960 --> 00:11:34,960
 Dowiedziałam się o wysiedleniu, tak jak wszyscy, bo były plakaty rozwieszone w całym getcie,

87
00:11:34,960 --> 00:11:47,960
 plakaty podpisane przez komisarycznego jakiegoś tam przygodnego milicjanta czy policjanta żydowskiego.

88
00:11:47,960 --> 00:11:54,960
 Czerniakow tego nie chciał podpisać i dlatego między innymi się zawiół.

89
00:11:54,960 --> 00:12:04,960
 I w ten sposób po jego samobójstwie gmina żydowska została bez kierownictwa,

90
00:12:04,960 --> 00:12:12,960
 bo ci wszyscy ludzie, którzy potem nastąpili, w żadnym sensie się nie mogli dorównać jemu.

91
00:12:12,960 --> 00:12:20,960
 Radni gminy żydowskich to byli wszystko kamienicznicy, bardzo bogaci Żydzi.

92
00:12:20,960 --> 00:12:30,960
 I z tego powodu między innymi mieli mało zrozumienia dla biedoty żydowskiej.

93
00:12:30,960 --> 00:12:39,960
 Były bardzo nędzne przydziały żywnościowe, które gmina musiała wydawać Żydom.

94
00:12:39,960 --> 00:12:49,960
 Na te przydziały składał się czarny chleb, dziennie około 150 gramów, trochę cukru.

95
00:12:49,960 --> 00:13:00,960
 Od czasu do czasu, bardzo rzadko, jarzyny, kartofle też rzadko, ale przydziały były od czasu do czasu.

96
00:13:00,960 --> 00:13:07,960
 Życie w getcie zaczęło się powoli organizować.

97
00:13:07,960 --> 00:13:23,960
 Zjawili się ryksiarze, to znaczy ludzie konie, którzy pracowali ponad siły i wozili ludzi innych za pieniądze.

98
00:13:23,960 --> 00:13:28,960
 Mój mąż na przykład mówił, znaczy ja już go nazywam mężem,

99
00:13:28,960 --> 00:13:35,960
 mówił, że nie chce korzystać z ich usług, bo nie może patrzeć na to jak to się odbywa.

100
00:13:35,960 --> 00:13:45,960
 Niemniej po tym jak miał następnie tyfus, to musiał od czasu do czasu z tych usług korzystać.

101
00:13:45,960 --> 00:13:55,960
 Mówię o przydziałach, potem przyszedł taki przedstawiciel niemieckich władz na getto,

102
00:13:55,960 --> 00:14:08,960
 nazywał się Auschwitz, zdaje się, który doprowadził do tego,

103
00:14:08,960 --> 00:14:15,960
 że gmina żydowska wydawała 120 tysięcy zupek dla biedaków.

104
00:14:15,960 --> 00:14:26,960
 Te zupki były bardzo mało kaloryczne, bardzo właściwie woda i źle rozgotowana kasza w tym wszystkim,

105
00:14:26,960 --> 00:14:28,960
 ale zawsze coś było.

106
00:14:28,960 --> 00:14:35,960
 Potem zorganizowano również zupy dla inteligencji, które były lepsze i droższe.

107
00:14:35,960 --> 00:14:47,960
 Ale żeby dostać zupy dla inteligencji trzeba było w gminie stać w kolejce i mieć protekcję.

108
00:14:47,960 --> 00:14:56,960
 Wobec tego, że 24 radnych było, to ludzie sądzili, że protekcja do jakiegoś radnego już im da efekt pozytywny.

109
00:14:56,960 --> 00:15:05,960
 Tymczasem ci radni między sobą się nie żyli dobrze, sprzeczali, także protekcja do rabina X

110
00:15:05,960 --> 00:15:10,960
 mogła być ujemną protekcją do rabina Y na przykład.

111
00:15:10,960 --> 00:15:16,960
 Ale te zupki dla inteligencji były wyżej płatne, ale były lepsze.

112
00:15:16,960 --> 00:15:28,960
 Potem w domu, w każdym domu, który był w Bielsie, organizowało się jedzenie dla biedoty na początku.

113
00:15:28,960 --> 00:15:40,960
 Potem każdy dom, może nie każdy, ale większość, usiłowała tych swoich biednych spłacić, no bo to było obciążenie.

114
00:15:40,960 --> 00:15:43,960
 Jak to robiono?

115
00:15:43,960 --> 00:15:52,960
 Jakieś mieszkanie w innym domu, przynajmniej ja taką jedną rodzinę pamiętam.

116
00:15:52,960 --> 00:16:05,960
 Jednocześnie, prawie jednocześnie, niecałkowicie, zjawiło się,

117
00:16:05,960 --> 00:16:19,960
 trzeba jeszcze powiedzieć dodatkowo, że getto warszawskie było drugim co do wielkości miastem w generalnej gubernii po Warszawie.

118
00:16:19,960 --> 00:16:23,960
 To jest też bardzo istotne i ważne.

119
00:16:23,960 --> 00:16:26,960
 Czy ktoś z Pani rodziny też mieszkał w getcie?

120
00:16:26,960 --> 00:16:27,960
 Proszę?

121
00:16:27,960 --> 00:16:29,960
 Czy ktoś z Pani rodziny mieszkał w getcie?

122
00:16:29,960 --> 00:16:40,960
 Cała rodzina, tylko nie w getcie gminnym, ale częściowo w getcie, w którym były szopy, w getcie szopowym.

123
00:16:40,960 --> 00:16:45,960
 Część mieszkała w getcie szopowym, a część w getcie gminnym.

124
00:16:45,960 --> 00:16:56,960
 Przy czym 48 czy 50 osób, prawie 52 osób mojej rodziny zginęło.

125
00:16:56,960 --> 00:17:15,960
 Wszyscy zginęli przy różnych wysiedleniach, a uratował się, z mojej rodziny nie uratował się nikt, wszyscy zginęli.

126
00:17:15,960 --> 00:17:24,960
 Tak, uratowała się moja najbliższa kuzynka, Cytrynikowa.

127
00:17:24,960 --> 00:17:33,960
 To jest o tyle ważne, że to dotyczy takiej instytucji, która się nazywa Hotel Polski.

128
00:17:33,960 --> 00:17:57,960
 Niemcy wprowadzili bardzo wyrafinowaną akcję, mianowicie rozprzestrzenili pogłoskę, że Żydzi, którzy dobrze zapłacą, dostaną się do tego hotelu polskiego, a stamtąd na zachód.

129
00:17:57,960 --> 00:18:13,960
 Więc moja kuzynka, która bardzo szybko się zdecydowała, rzeczywiście wyjechała na zachód razem z tą pierwszą partią Żydów,

130
00:18:13,960 --> 00:18:23,960
 którzy przysyłali fantastyczne karty z zakodu, wiadomości, że są na wolności, w jakimś obozie, ale na wolności.

131
00:18:23,960 --> 00:18:43,960
 To była wyrafinowana akcja niemiecka, chodziło o te duże kosztowności, które trzeba było im dać, ale uratowała się tylko jedna partia uciekinierów, albo dwie, tego nie jestem pewna.

132
00:18:43,960 --> 00:18:55,960
 A jak ona została wywieziona? Do Francji przyjechała i stamtąd ją uwolnił jej mąż później po wojnie, także ona przeżyła wojnę.

133
00:18:55,960 --> 00:19:06,960
 Natomiast jej rodzina, o której może powiem później, bo będę tam mieszkała, jeden dzień wprawdzie, ale zawsze.

134
00:19:06,960 --> 00:19:13,960
 Więc teraz wysiedlenie, prawda? Pani się pytała, skąd ja się dowiedziałam.

135
00:19:13,960 --> 00:19:30,960
 To wszyscy wiedzieli, bo to był szpital w czasie wysiedlenia, a pracowałam tam i przechodziłam przez całe Leszno do szpitala, na Lesznie 1, tam gdzie był mój szpital.

136
00:19:30,960 --> 00:19:42,960
 I widziałam w miarę postępu akcji wysiedlania, coraz bardziej puste domy, a wreszcie zupełnie puste i Leszno było puste.

137
00:19:42,960 --> 00:19:52,960
 Ja szłam tymi pustymi ulicami, moje buty dudniły o bruk i nie chciało mi się wierzyć, że to jest w ogóle możliwe.

138
00:19:52,960 --> 00:20:02,960
 Leszno 1, a razem z tym mój szpital, był już poza terenem getta wtedy i ja musiałam mieć specjalną przypustkę.

139
00:20:02,960 --> 00:20:17,960
 To niedługo trwało. Po jakimś czasie usunęli szpital z Leszna 1, te wszystkie oddziały chirurgiczne na Umschlagplatz,

140
00:20:17,960 --> 00:20:25,960
 ale do szpitala, który tam się organizował i tam już ja nie chodziłam, mąż mnie nie pozwolił tam chodzić.

141
00:20:25,960 --> 00:20:36,960
 On miał tam swój oddział wewnętrzny, ale to nie było żadne leczenie już wówczas, bo nie było ani zastrzyków, ani leków.

142
00:20:36,960 --> 00:20:47,960
 Już leżeli tam. Jedna rzecz była pewna, że stamtąd się nie wysiedla ludzi na początku, także ludzie się tam chowali.

143
00:20:47,960 --> 00:20:55,960
 Rodziny lekarskie, kto miał krewnych, kto miał znajomych, bliskich, tam się chował.

144
00:20:55,960 --> 00:21:03,960
 Pielęgniarki dokonywały cudu, żeby tych ludzi nie tylko chować, ale również wyżywić jakoś.

145
00:21:03,960 --> 00:21:09,960
 Także to był taki ostatni rachunek, ostatni ratunek.

146
00:21:09,960 --> 00:21:13,960
 Dlaczego stamtąd Niemcy nie wysiedlali ludzi?

147
00:21:13,960 --> 00:21:19,960
 Takie to było na Umschlagplatz już. To znaczy to była przybudówka do Umschlagplatz.

148
00:21:19,960 --> 00:21:35,960
 Widocznie tak postanowili. To była ekipa, ta która wysiedlała, to była ekipa, która miała swoje miejsce, ta ekipa wysiedleńcza.

149
00:21:35,960 --> 00:21:52,960
 Befelsztele to się nazywało, znaczy miejsce rozkazów Befelsztele na Lesznie 103. I tam pracowali SS-owcy i stamtąd szły wszystkie rozkazy o wysiedleniu.

150
00:21:52,960 --> 00:22:00,960
 Przy czym ta ekipa żandarmów, która robiła wysiedlenie, to było kilkunastu żandarmów tylko.

151
00:22:00,960 --> 00:22:12,960
 To byli ci sami, co robili wysiedlenie w Lublinie, we Lwowie. Nie w Lublinie, we Lwowie. LL to mi się pomieszało.

152
00:22:12,960 --> 00:22:19,960
 I oni tam się nauczyli jak to robić stopniowo.

153
00:22:19,960 --> 00:22:32,960
 Najpierw, na przykład, mówiąc o wysiedleniu, najpierw ci pracujący ludzie, czy w gminie, czy w tak zwanych szopach,

154
00:22:32,960 --> 00:22:49,960
 czyli w takich, powiedzmy, warsztatach, które wytwarzały głównie dla pożytku wojska mundury, szyli, prawda, krawieckie warsztaty,

155
00:22:49,960 --> 00:22:59,960
 ewentualnie materace, czy inne jakieś potrzebne dla wojska elementy, to najpierw to byli Żydzi,

156
00:22:59,960 --> 00:23:03,960
 a później to powoli, stopniowo obejmowali Niemcy.

157
00:23:03,960 --> 00:23:11,960
 Do takich bardzo znanych szefów należał Tebens, pisze się O.E., Tebens.

158
00:23:11,960 --> 00:23:19,960
 Byli również inni Niemcy. Bardzo było dużo tych szopów.

159
00:23:19,960 --> 00:23:33,960
 I te szopy, w pierwszym rzędzie pracownicy tych szopów dostawali karty, które upoważniały ich do zwolnienia z umszlału.

160
00:23:33,960 --> 00:23:45,960
 Także bardzo dużo ludzi się zgłaszało do tych szopów i doszło do tego, że już Maniek, na przykład, nie mógł dla swojej rodziny znaleźć dobrej szopy.

161
00:23:45,960 --> 00:23:53,960
 A miał taką rodzinę, miał, jak on mówił, swoją piątkę.

162
00:23:53,960 --> 00:24:01,960
 To była matka, brat z żoną i siostra z mężem, pięć osób.

163
00:24:01,960 --> 00:24:09,960
 I do końca, do tej chwili, kiedy był ten etap końcowy, tak zwany kocioł,

164
00:24:09,960 --> 00:24:15,960
 to do tej chwili on nie mógł tej rodziny swoją umieścić w dobrym szopie.

165
00:24:15,960 --> 00:24:20,960
 Szukał i starał się, miał znajomych, a mimo to nie bardzo mu się to udało.

166
00:24:20,960 --> 00:24:24,960
 Owszem, umieścił, ale czasowo tylko, jak się okazało.

167
00:24:24,960 --> 00:24:31,960
 Więc Niemcy na początku wysiedlali w ten sposób, że robili.

168
00:24:31,960 --> 00:24:33,960
 Były już mury w getcie.

169
00:24:33,960 --> 00:24:39,960
 Mury otaczali, od chwili, kiedy się zaczęło wysiedlenie, mury otaczali Łotysze,

170
00:24:39,960 --> 00:24:46,960
 którzy poszli na służbę Niemców, Niemcy i Ukraińcy.

171
00:24:46,960 --> 00:24:51,960
 I to był zwarty tłum naokoło getta.

172
00:24:51,960 --> 00:24:54,960
 Uciec było wtedy bardzo trudno.

173
00:24:54,960 --> 00:25:02,960
 Przez te mury tylko udawało się przejść małym dzieciom,

174
00:25:02,960 --> 00:25:07,960
 które robiły te podkopy, o których mówiłam poprzednio,

175
00:25:07,960 --> 00:25:12,960
 że żywili getto i żywili swoich rodziców.

176
00:25:12,960 --> 00:25:16,960
 Oczywiście dużo ginęło.

177
00:25:16,960 --> 00:25:25,960
 Jednak te wysiedlenia domami, bo tak było na początku,

178
00:25:25,960 --> 00:25:36,960
 że policja żydowska, która ma niepiękną kartę i Niemców nie było.

179
00:25:36,960 --> 00:25:44,960
 Ukraińcy i Łotysze otaczali taki dom i wyrzucali,

180
00:25:44,960 --> 00:25:48,960
 tzn. kazali zejść na podwórze ludziom i sprawdzali,

181
00:25:48,960 --> 00:25:57,960
 co mają za ewentualne kartki zwolnienia, szopy czy skąd ino.

182
00:25:57,960 --> 00:26:03,960
 Ale potem było coraz trudniej o ludzi, bo coraz więcej ludzi wysiedlali.

183
00:26:03,960 --> 00:26:06,960
 Oni chcieli codziennie mieć 10 tysięcy.

184
00:26:06,960 --> 00:26:12,960
 Na początku to było proste, bo były tzw. punkty dla uchodźców.

185
00:26:12,960 --> 00:26:19,960
 Ludzie z prowincji zaczęli napływać, bo Niemcy do tego zmusili, do Warszawy.

186
00:26:19,960 --> 00:26:29,960
 I ci ludzie zajmowali puste kina, puste jakieś pomieszczenia inne,

187
00:26:29,960 --> 00:26:32,960
 np. jakieś rozdzórkowe.

188
00:26:32,960 --> 00:26:40,960
 Stawiali tam jakieś takie drewniane pseudouszka.

189
00:26:40,960 --> 00:26:43,960
 Ci ludzie tam mieszkali.

190
00:26:43,960 --> 00:26:47,960
 Zaczęła się szerzyć epidemia tyfusu plamistego.

191
00:26:47,960 --> 00:26:54,960
 Coraz bardziej był tyfus brzuszny, rzadko, bo były szczepienia ochronne.

192
00:26:54,960 --> 00:26:58,960
 Ale był tyfus plamisty, ludzie umierali jak muchy.

193
00:26:58,960 --> 00:27:00,960
 A prócz tego dzieci.

194
00:27:00,960 --> 00:27:06,960
 Dzieci nie chciały, bo dorośli już nawet nie wychodzili na zrezygnowanie.

195
00:27:06,960 --> 00:27:11,960
 Już nawet częściowo nie wychodzili z tych baraków na zewnątrz.

196
00:27:11,960 --> 00:27:14,960
 Ale dzieci chciały żyć.

197
00:27:14,960 --> 00:27:19,960
 I była taka piosenka najbardziej wtedy modna.

198
00:27:19,960 --> 00:27:22,960
 To było takie żydłaczenie trochę.

199
00:27:22,960 --> 00:27:27,960
 Bones, ja nie chcę oddać Bones, bo to były przydziały, bony.

200
00:27:27,960 --> 00:27:29,960
 To dzieci tak zawodziły.

201
00:27:29,960 --> 00:27:32,960
 To była ich taka piosenka, śpiewały.

202
00:27:32,960 --> 00:27:35,960
 Później te bony były małopłatne.

203
00:27:35,960 --> 00:27:39,960
 Ale jednak tym ludziom, oni nie mieli na to.

204
00:27:39,960 --> 00:27:45,960
 Sprzedawali część bonów, za którą kupowali resztę jedzenia.

205
00:27:45,960 --> 00:27:56,960
 Także był taki człowiek, który nazywał się...

206
00:28:02,960 --> 00:28:05,960
 Zaraz powiem, bo...

207
00:28:05,960 --> 00:28:21,960
 Może ja uzupełnię to później.

208
00:28:21,960 --> 00:28:23,960
 Możemy to później wrócić do tego.

209
00:28:23,960 --> 00:28:27,960
 A to jest ważne, bo jego później zabijali.

210
00:28:27,960 --> 00:28:34,960
 Myśmy nie wiedzieli, taka organizacja była, bo ona powstała w tym getcie szopowym.

211
00:28:34,960 --> 00:28:36,960
 Ale to nie był Szeryński, to nie o nim mowa.

212
00:28:36,960 --> 00:28:39,960
 Nie, Szeryński to była inna sprawa.

213
00:28:39,960 --> 00:28:48,960
 Ale to był taki pan, który był z ramienia milicji, szefem getta.

214
00:28:48,960 --> 00:28:53,960
 Ja później powiem, akurat wie pani jak to jest.

215
00:28:53,960 --> 00:28:56,960
 Ciągle coś ginie.

216
00:28:56,960 --> 00:28:58,960
 Na tym kończymy tę taśmę.

217
00:28:58,960 --> 00:29:00,960
 Lejkin.

218
00:29:00,960 --> 00:29:02,960
 Tutaj przerwiemy.

219
00:29:02,960 --> 00:29:04,960
 Więc on był bardzo pilny.

220
00:29:04,960 --> 00:29:07,960
 Przepraszam bardzo, ale tutaj przerwiemy, bo już się kończy taśma.

221
00:29:27,960 --> 00:29:31,960
 [muzyka wycisza się]

222
00:29:57,960 --> 00:30:02,960
 [muzyka wycisza się]