1
00:00:00,000 --> 00:00:09,000
 Taśma numer dwa, wywiad z panią Noemi Makower. Ja nazywam się Joanna Wróblewski.

2
00:00:09,000 --> 00:00:23,000
 Chciałabym jeszcze raz powrócić do okresu studiów. Czy mogłaby nam pani powiedzieć, jak wielu było Żydów procentualnie na medycynie w porównaniu z innymi studentami?

3
00:00:23,000 --> 00:00:30,000
 Było około dwudziestu paru osób. Ja zostałam...

4
00:00:30,000 --> 00:00:33,000
 Przepraszam, a na roku ile osób was było?

5
00:00:33,000 --> 00:00:48,000
 W sumie było ponad sto wojskowych i razem było około trzystu osób, dwieście pięćdziesiąt trzysta mniej więcej.

6
00:00:48,000 --> 00:01:08,000
 Był numerus clausus, dlatego było nas niewielu. Przy tym sytuacja była taka, że ja z tą swoją maturą bardzo dobrą i egzaminem konkursowym też bardzo dobrym,

7
00:01:08,000 --> 00:01:22,000
 który miałam za sobą, nie byłam przyjęta od razu w wieku lat siedemnastu. Mój ojciec był kolegą wojskowym ówczesnego dziekana.

8
00:01:22,000 --> 00:01:33,000
 To był prawdopodobnie, o ile dobrze pamiętam, profesor Paszkiewicz. Ojciec poszedł do niego i zapytał go, dlaczego mnie nie przyjęto.

9
00:01:33,000 --> 00:01:48,000
 Na co profesor powiedział, pana córka jest jeszcze młoda, niech się bawi jeszcze rok. Ja się bawiłam na romanistyce ten rok i miałam tam taką przygodę.

10
00:01:48,000 --> 00:01:56,000
 Mianowicie był wykład z gramatki starofrancuskiej. To było szalenie nudne.

11
00:01:56,000 --> 00:02:11,000
 Nas było kilkadziesiąt, może dwadzieścia parę osób i nauczycielka, wykładowca powiedzmy, bo to już trudno powiedzieć nauczyciel w wyższej uczelni,

12
00:02:11,000 --> 00:02:21,000
 zapytała się kto na ochotnikach chce zreferować starofrancuski tekst, który ona zamierzała dać.

13
00:02:21,000 --> 00:02:32,000
 Nikt się nie odezwał. Chcę powiedzieć, że ja byłam jak zawsze w czerwonej sukience, bo tak mnie mamusia zawsze ubierała na czerwoną.

14
00:02:32,000 --> 00:02:40,000
 Ona się rozejrzała po sali i powiedziała, no to pani będzie uprzejma, do mnie.

15
00:02:40,000 --> 00:02:57,000
 Ja oczywiście już na następne zajęcia nie przyszłam. Zapisałam się na biologię, zostałam przyjęta, zrobiłam pierwszy rok i potem niektóre egzaminy na medycynie mi zaliczono.

16
00:02:57,000 --> 00:03:15,000
 Chciałabym się jeszcze spytać, jaka była postawa polskich studentów w czasie tych rozrób antysemickich? Czy miała pani polskich przyjaciół, którzy starali się ochronić wśród studentów?

17
00:03:15,000 --> 00:03:33,000
 To bym zaznaczyła już, że wojskowi zachowywali się bardzo pozytywnie, natomiast polscy studenci, ja bym powiedziała, na zewnątrz, nie wiem co było w ich sercach,

18
00:03:33,000 --> 00:03:53,000
 na zewnątrz zachowywali się obojętnie i sądzę, że niektórzy po prostu stchórzyli. Najlepszym dowodem jest to, że ci, co mieli mundury, Polacy, ci zachowywali się bardzo pozytywnie.

19
00:03:53,000 --> 00:04:01,000
 Jak wasza rodzina, mała rodzina, mama, ojciec i pani, jak spędzaliście normalnie wakacje?

20
00:04:01,000 --> 00:04:15,000
 Wakacje na ogół spędzaliśmy na linii Otwockiej, Warszawa-Otwock, w Michalinie, a później w Otwocku u mojego dziadka, który miał tam swoją willę.

21
00:04:15,000 --> 00:04:36,000
 Wakacje były bardzo, bardzo przyjemne. Jechaliśmy takim wozem drawiniastym, gdzie były wszystkie nasze przedmioty potrzebne, bo mamusia prowadziła gospodarstwo, a wakacje to było ponad dwa miesiące.

22
00:04:36,000 --> 00:04:52,000
 A ja tam korzystałam z wolności, bawiliśmy się, dużo dzieci było, było wesoło. Tam też była moja pierwsza miłość. Tak się tam zaczęło już w Otwocku.

23
00:04:52,000 --> 00:05:12,000
 Czy dużą żeście mieli rodzinę? Bardzo wielką rodzinę. Moja mamusia miała 11 rodzeństwa. 6 braci i 5 sióstr. Wszyscy zginęli w getcie. Później.

24
00:05:12,000 --> 00:05:32,000
 Także w czasie wakacji spotykała się Pani z kuzynami, z ciociami, wujkami? Rodzina raczej u dziadka. Jak były wakacje w Otwocku, to wtedy spotykałam rodzinę w Otwocku częściowo, a tak to raczej mieliśmy przyjaciół rozmaitych i dzieci też.

25
00:05:32,000 --> 00:05:38,000
 Czy w domu u dziadków była kuchnia koszer przestrzegana, czy mówiło się w ogóle w języku żydowskim?

26
00:05:38,000 --> 00:05:52,000
 Muszę powiedzieć, że nie pamiętam. Tylko jedną rzecz pamiętam na pewno, że były sedery. I że ja musiałam zadawać pytania, bo byłam bardzo lubiana przez mojego dziadka.

27
00:05:52,000 --> 00:06:18,000
 Jeszcze gdzieś pamiętam. Jeszcze pamiętam jak ten seder wyglądał. Mój dziadek był bardzo przystojny, wysoki, miał piękną srebrną brodę.

28
00:06:18,000 --> 00:06:29,000
 Zginął w Otwocku, nie w Otwocku, przepraszam, z getta otwockiego uciekł. Zginął w Warszawie mając 84 lata.

29
00:06:29,000 --> 00:06:38,000
 Po studiach przed wojną powiedziała Pani, że Pani wyszła za mąż. Kto był Pani pierwszym mężem?

30
00:06:38,000 --> 00:06:50,000
 Moim pierwszym mężem był kolega medyk, który wówczas kończył wydział lekarski w Curichu.

31
00:06:50,000 --> 00:07:03,000
 Nazywał się Mieczysław Fromm. Oczywiście był Żydem. Był bardzo sympatycznym, miłym, inteligentnym chłopcem.

32
00:07:03,000 --> 00:07:17,000
 Spotkaliśmy się w szpitalu na Czystym, kiedy ja robiłam na pierwszym okresie różne analizy, między innymi analizę oczu i wypadła mi próbówka z ręki.

33
00:07:17,000 --> 00:07:24,000
 Na co Mietek powiedział, o fajtłapa. No i tak się zaczęła nasza przyjaźń.

34
00:07:24,000 --> 00:07:34,000
 Potem jeszcze on wrócił do Curichu. Kończył tam studia. Przysyłał mi na urodziny zawsze kwiaty.

35
00:07:34,000 --> 00:07:57,000
 Był synem rodziny takiej raczej religijnej, ale bez przesady. I ci ludzie w czasie getta byli moimi najbliższymi przyjaciółmi.

36
00:07:57,000 --> 00:08:05,000
 Chcę jeszcze wrócić do okresu przed wojną. W którym roku wyście zawarli ślub? Małżeństwo? W którym roku?

37
00:08:05,000 --> 00:08:12,000
 W którym roku? Dwa lata przed wojną. W trzydziestym piątym roku w synagodze.

38
00:08:12,000 --> 00:08:16,000
 W trzydziestym siódmym, przepraszam. W trzydziestym siódmym, oczywiście.

39
00:08:16,000 --> 00:08:21,000
 Był to ślub religijny? Był ślub religijny, tak.

40
00:08:21,000 --> 00:08:32,000
 I moi koledzy, którzy wiedzieli, że ja jestem areligijna, śmieli się do mnie znacząco w czasie tego ślubu.

41
00:08:32,000 --> 00:08:36,000
 A czy Pani mąż był religijny, czy tylko pochodził z religijnego domu?

42
00:08:36,000 --> 00:08:41,000
 Nie, absolutnie nie był religijny. Nie był zupełnie religijny.

43
00:08:41,000 --> 00:08:44,000
 Gdzie byście mieszkali po ślubie?

44
00:08:44,000 --> 00:08:51,000
 Myśmy mieszkali w pokoju przydzielonym nam z tej okazji przez rodziców.

45
00:08:51,000 --> 00:08:57,000
 Mieliśmy bardzo wygodnie. Mąż już był lekarzem, a ja kończyłam medycynę.

46
00:08:57,000 --> 00:08:59,000
 Było to u rodziców Pani, czy u rodziców męża?

47
00:08:59,000 --> 00:09:07,000
 U rodziców moich, na Kłodnej 2. Ja tam mieszkałam do okresu wysiedlenia, w NAS, do getta.

48
00:09:07,000 --> 00:09:16,000
 Jak Pani pamięta dzień, kiedy wybuchła wojna, kiedy dowiedzieliście się?

49
00:09:16,000 --> 00:09:24,000
 Tragicznie pamiętam ten dzień. Pękały bomby na moich oczach.

50
00:09:24,000 --> 00:09:29,000
 Na moich oczach bomba przecięła dom w sąsiedztwie.

51
00:09:29,000 --> 00:09:38,000
 Byliśmy, staliśmy przy oknie. No i tak to był początek, tak pamiętam.

52
00:09:38,000 --> 00:09:44,000
 To i nic innego nie zostało mi w pamięci. Później dopiero.

53
00:09:44,000 --> 00:09:48,000
 Czy rodzina planowała jakąś ucieczkę, przemieszczenie się?

54
00:09:48,000 --> 00:09:54,000
 Nie, nie. Ojciec miał szósty dzień mobilizacji, szykował się do tego.

55
00:09:54,000 --> 00:10:00,000
 Bardzo się chciał, spieszył się do tej wojny z Niemcami.

56
00:10:00,000 --> 00:10:07,000
 A wpadł w ręce sowieckie, jak się później okazało.

57
00:10:07,000 --> 00:10:15,000
 W jakim momencie przenieśliście się, czy w ogóle co się wydarzyło po rozpoczęciu wojny?

58
00:10:15,000 --> 00:10:35,000
 Do getta. Getto zostało ogłoszone przez Niemców w październiku 1994, w listopadzie 1994 roku.

59
00:10:35,000 --> 00:10:45,000
 24 października, dobrze powiedziałam, ale myśmy się przenieśli 24 listopada, bo był miesiąc.

60
00:10:45,000 --> 00:10:51,000
 40 roku. 40 roku, tak.

61
00:10:51,000 --> 00:11:07,000
 Ale opaski wprowadzono wcześniej, już w październiku, 20-tego któregoś października, wprowadzono przymucowe opaski do Żydów.

62
00:11:07,000 --> 00:11:14,000
 To znaczy niecały miesiąc po wkroczeniu armii niemieckiej.

63
00:11:14,000 --> 00:11:22,000
 Czym zajmowała się Pani wówczas? Czy Pani pracowała wówczas w szpitalu?

64
00:11:22,000 --> 00:11:37,000
 Tak. Od początku pracowałam cały czas jako stażystka w szpitalu na Lesznie, na Starozakonnych na Czystym.

65
00:11:37,000 --> 00:11:45,000
 A później razem ze szpitalem przeniosłam się na oddział chirurgiczny na Leszno 1.

66
00:11:45,000 --> 00:11:51,000
 To był gmach czteropiętrowy po monopolu spirytusowym.

67
00:11:51,000 --> 00:12:00,000
 Wszystkie oddziały chirurgiczne były tam. Trzy piętra zajmowały. Nasz oddział pierwszy zajmował pierwsze piętro.

68
00:12:00,000 --> 00:12:06,000
 Na czwartym piętrze mieściły się pokoje lekarzy miejscowych.

69
00:12:06,000 --> 00:12:18,000
 No i tam, prawda, pracowałam w szpitalu aż do chwili, kiedy Niemcy ogłosili wysiedlenie.

70
00:12:18,000 --> 00:12:32,000
 Wtedy już nie można się było na Leszno przedostać i szpital żydowski został przeniesiony na Umschlag.

71
00:12:32,000 --> 00:12:37,000
 Tam mi mąż już nie pozwalał chodzić więcej.

72
00:12:37,000 --> 00:12:48,000
 O tym szpitalu chciałabym trochę więcej powiedzieć, bo to był wspaniały szpital w owym czasie.

73
00:12:48,000 --> 00:13:03,000
 Myślę, że jeden z najładniejszych w Warszawie. Była fantastyczna, piękna sala operacyjna. Cała biała, z lśniącą bielą, umywalek,

74
00:13:03,000 --> 00:13:14,000
 ze stołem operacyjnym pięknym, lampą oczywiście wiszącą.

75
00:13:14,000 --> 00:13:21,000
 Tam między innymi wykonywałam swoje pierwsze operacje.

76
00:13:21,000 --> 00:13:29,000
 Zaczęłam od operacji hemoroidów. Tam dostawałam, tam dawałam narkozy.

77
00:13:29,000 --> 00:13:39,000
 Tam przyjmowałam pacjentów w dyżurce, w dniach moich dyżurów, których miałam dużo.

78
00:13:39,000 --> 00:13:53,000
 Tam też miałam wielkie przyjaźnie wśród naszych wspólnych przyjaciół, lekarzy, oddziałów.

79
00:13:53,000 --> 00:14:05,000
 W okresie pierwszym, to znaczy w roku 1939 dyżury były stosunkowo spokojne.

80
00:14:05,000 --> 00:14:21,000
 Rannych nie było wielu. Natomiast w następnych latach, a zwłaszcza w okresie wysiedlenia, kąpaliśmy się we krwi, dosłownie.

81
00:14:21,000 --> 00:14:27,000
 W tym pierwszym okresie ci rannicy przechodzili, jaki rodzaj ran?

82
00:14:27,000 --> 00:14:35,000
 Często były rany postrzałowe, przeważnie w kończyny i w brzuch.

83
00:14:35,000 --> 00:14:42,000
 Niejednokrotnie odkrywaliśmy kołdry, oczywiście zawsze.

84
00:14:42,000 --> 00:14:52,000
 Pamiętam taką jedną panią ranną w brzuch, wszystkie wnętrzności na zewnątrz.

85
00:14:52,000 --> 00:14:59,000
 Pomimo wszystko, pomimo tych wielkich ran, operowaliśmy ciągle, bez przerwy.

86
00:14:59,000 --> 00:15:08,000
 Taki jest obowiązek lekarza, żeby ratować życie, nawet najbardziej zagrożone.

87
00:15:08,000 --> 00:15:19,000
 Potem wskazania operacyjne ograniczono, ze względu na to, że ludzie, którzy po operacji wychodzili ze szpitala,

88
00:15:19,000 --> 00:15:28,000
 byli wskazywani na obozy pracy, które były właściwie obozami koncentracyjnymi.

89
00:15:28,000 --> 00:15:34,000
 Tam robili okropną robotę w błocie, w wodzie, w lesie.

90
00:15:34,000 --> 00:15:46,000
 Rąbali drzewo przy bardzo złym odżywianiu, bardzo złym.

91
00:15:46,000 --> 00:15:50,000
 Także obóz był pod strachem dla wszystkich.

92
00:15:50,000 --> 00:16:03,000
 Nigdy nie zapomnę takiego pacjenta, którego przyjmowałam i który wykazywał wszelkie objawy zapalenia wyrostka robaczkowego.

93
00:16:03,000 --> 00:16:16,000
 Zatelefonował do mnie do przyjęcia, które było na parterze ówczesny szef tego dyżuru, dr Rothaupt, czterdziestoparoletni pan.

94
00:16:16,000 --> 00:16:26,000
 Powiedział koleżanko, proszę przyjść na górę, bo pani rozpoznała wyrostek robaczkowy, ja chcę, żeby pani jeszcze raz zbadała tego pacjenta.

95
00:16:26,000 --> 00:16:36,000
 Poszłam na górę, badałam go jeszcze raz, wszystkie objawy się utrzymywały, wysoka gorączka, około czterdziestu stopni.

96
00:16:36,000 --> 00:16:40,000
 Co mnie zadziwiło, to to, że on mi w oczy nie patrzył.

97
00:16:40,000 --> 00:16:47,000
 Każdy pacjent chciał wyczytać w oczach lekarza wyrok, czy dobry, czy zły.

98
00:16:47,000 --> 00:17:02,000
 On mnie nie patrzył w oczy i dawał narkozę. To była inna narkoza niż w tej chwili, nie było takich mądrych aparatów, jakie teraz są.

99
00:17:02,000 --> 00:17:14,000
 Kropiło się eter na taką maseczkę, w pewnej chwili ten pacjent zerwał maseczkę i powiedział, ja się nie dam operować.

100
00:17:14,000 --> 00:17:29,000
 Doktor Rothau, który był sangwinkiem, był rudy, denerwował się strasznie, a wreszcie zaczął pluć i powiedział, proszę pana, pluć niechcący, odruchowo.

101
00:17:29,000 --> 00:17:34,000
 Powiedział, proszę pana, jeżeli pan się nie da zoperować, to pan zginie.

102
00:17:34,000 --> 00:17:38,000
 Nie dam się zoperować i nie było rady.

103
00:17:38,000 --> 00:17:47,000
 Doktor Rothau polecił mi przynieść książkę operacyjną, gdzie pacjent się podpisał, że odmówił operacji.

104
00:17:47,000 --> 00:17:57,000
 Okazało się, że jego narzeczoną była siostra, pielęgniarka szpitalna, która mu szczepnęła propidon przed tym.

105
00:17:57,000 --> 00:18:09,000
 I dlatego miał wysoką temperaturę i nauczyła go rozmaitych objawów wyrostka robaczkowego, schorzenia wyrostka robaczkowego.

106
00:18:09,000 --> 00:18:18,000
 Ale w ostatniej chwili on się zrąkł noża i uciekł, po prostu uciekł na łóżko.

107
00:18:18,000 --> 00:18:22,000
 Niestety ten pacjent skończył tragicznie.

108
00:18:22,000 --> 00:18:32,000
 W domu już, wobec tego, że miał jakieś stare ognisko gruźlicze, ono się pod wpływem propidonu uczyniło

109
00:18:32,000 --> 00:18:40,000
 i on dostał zapalenia prusówkowego płuc i zginął z tego powodu marnie.

110
00:18:40,000 --> 00:18:48,000
 Jeżeli chodzi o te szpitalne przeżycia, to w miarę jak coraz więcej rannych przywożono,

111
00:18:48,000 --> 00:18:57,000
 i rany były coraz większe, rany brzucha, to ograniczono wskazania operacyjne.

112
00:18:57,000 --> 00:19:04,000
 Ale nie na tyle, żeby w ogóle nie operować, tylko takie przypadki jak na przykład okładantę,

113
00:19:04,000 --> 00:19:10,000
 ta pani z tymi jelitami na wierzchu, to tych już nie operowano.

114
00:19:10,000 --> 00:19:17,000
 W każdym razie operacje były, można powiedzieć, przez całą dobę.

115
00:19:17,000 --> 00:19:22,000
 Czy tych pacjentów to już nie operowano? Jak ich leczono?

116
00:19:22,000 --> 00:19:29,000
 Nie, to byli pacjenci, to bardzo rzadkie przypadki były i nie były to rany,

117
00:19:29,000 --> 00:19:33,000
 bo jak były rany, to te rany zaszywano, prawda.

118
00:19:33,000 --> 00:19:42,000
 Tylko bardzo duże, takie jak mówiłam, że tej pacjence, bo lekarzem obowiązkiem jest ratować życie.

119
00:19:42,000 --> 00:19:46,000
 A ratować życie można było tylko w ten sposób.

120
00:19:46,000 --> 00:19:55,000
 Może jeszcze tylko powiem o dwóch przypadkach bardzo interesujących i jednocześnie bardzo tragicznych.

121
00:19:55,000 --> 00:20:03,000
 Na moim dyżurze przywiozła służba porządkowa, dwoje dzieci.

122
00:20:03,000 --> 00:20:10,000
 Chłopczyk miał 10 lat, dziewczynka może 12.

123
00:20:10,000 --> 00:20:21,000
 Od początku dziewczynka objęła przewodnictwo. Powiedziała, że nie da się rozebrać, a widać było, że krwawi.

124
00:20:21,000 --> 00:20:28,000
 Wobec tego wreszcie ja powiedziałam, że to jest konieczne, że musimy ją zbadać.

125
00:20:28,000 --> 00:20:38,000
 Oni się bardzo spieszą, bo mają w Otwocku rodziny i mają dla tej rodziny jakiś przemyt.

126
00:20:38,000 --> 00:20:47,000
 Okazało się, że niemieccy żołnierze zatrzymali ich przy Wasze.

127
00:20:47,000 --> 00:20:58,000
 Dwoje dzieci zabito, dwoje dzieci uciekło, a tych dwoje oddali służbie porządkowej i odprowadzono ich do nas do szpitala.

128
00:20:58,000 --> 00:21:09,000
 Wreszcie poprosiłam jedną, żeby odeszła, została tylko siostra dyżurna i ja.

129
00:21:09,000 --> 00:21:13,000
 I powoli tą dziewczynkę rozebrałam.

130
00:21:13,000 --> 00:21:20,000
 Była bardzo pokrwawiona, owinięta cała bandażem.

131
00:21:20,000 --> 00:21:27,000
 Przepraszam, nie bandażem, tylko zwojem włóczki.

132
00:21:27,000 --> 00:21:39,000
 I ta włóczka w jednym miejscu była nawet przesiąknięta krwią, co ją bardzo denerwowało, bo to był towar na sprzedaż.

133
00:21:39,000 --> 00:21:55,000
 Dała się wreszcie po wielu namowach rozebrać całkowicie, ale bandaż schowała pod poduszkę, żeby jej nikt nie ukradł.

134
00:21:55,000 --> 00:22:12,000
 Okazało się, że rzeczywiście nie jest ranna poważnie, zeszyliśmy rany, które były tylko ranami skóry i ona z trudem pozwoliła rozebrać chłopaka.

135
00:22:12,000 --> 00:22:27,000
 Chłopak też miał włóczkę, był cały owinięty włóczką. Jego włóczka się w ogóle nie skrwaliła, a jej bardzo. Także ona bardzo to przeżywała, że towar się psuje.

136
00:22:27,000 --> 00:22:41,000
 Przespalił nas parę dni, trzy dni chyba i po wszystkich zabiegach przeciwtężcowych i innych zostali zwolnieni do domu, do Twocka, bo tam czeka rodzina.

137
00:22:41,000 --> 00:22:51,000
 Druga z innego dyżuru sytuacja była taka, że przywieziono parę małżeńską, dwóch samobójców.

138
00:22:51,000 --> 00:23:15,000
 Wzięli bardzo wówczas znany środek, środek nacenny i zacnęli. Myśmy musieli niestety ich obudzić, więc wszystkie zastrzyki były robione i oni się obudzili oboje.

139
00:23:15,000 --> 00:23:29,000
 Byli bardzo niezadowoleni, bo myśleli na początku, że się obudzili do nowego życia gdzieś. A tymczasem do tego, przepraszam, parszywego życia jest nowego. Z powrotem.

140
00:23:29,000 --> 00:23:32,000
 Który to był rok?

141
00:23:32,000 --> 00:23:48,000
 To był rok przed Akcją Wielką, która była w 1941 roku, więc to był początek, pierwsza połowa 1941 roku.

142
00:23:48,000 --> 00:23:55,000
 Jeżeli chodzi o wyposażenie szpitala i dojście do leków, do sprzętu?

143
00:23:55,000 --> 00:24:07,000
 To była wspaniała siostra operacyjna, która miała zwyczaj chomikowania. Także było bardzo dużo bandaży, dużo materiałów upatrunkowych, a narzędzia były piękne.

144
00:24:07,000 --> 00:24:17,000
 Także uważałam wtedy i wówczas sądzę, że to był jeden z najlepiej wyposażonych szpitali, wiecie, na początku.

145
00:24:17,000 --> 00:24:27,000
 Prawda, bo potem się powoli te materiały i to wszystko wyczerpywało. Jeżeli chodziło o lekarstwa, to też mieliście dojście do lekarstw?

146
00:24:27,000 --> 00:24:40,000
 Bardzo dużo leków musieli kupować pacjenci sami, bo były za drogie dla szpitala, ale częściowo leki były, tylko było ich coraz mniej.

147
00:24:40,000 --> 00:24:48,000
 Coraz więcej rannych, coraz mniej leków. Ja mówiłam o dzieciach i o samobójcach.

148
00:24:48,000 --> 00:24:55,000
 Teraz chciałam jeszcze powiedzieć o jednej pacjentce. Kiedy byłam zajęta samobójcami,

149
00:24:55,000 --> 00:25:07,000
 przyszedł odźwierny, który przyjmował pacjentów od lat już, więc był bardzo fachowy i powiedziała "Pani doktor, prędko".

150
00:25:07,000 --> 00:25:19,000
 Ja mówię "A co prędko? Rodzi się nowy człowiek". I wprowadzono kobietę, przy tym on już przyjął port.

151
00:25:19,000 --> 00:25:31,000
 Urodziło się dziecko. W pierwszej chwili powiedziałam "Co? W takiej chwili?". A potem kobieta zmęczona, ledwo dyszała.

152
00:25:31,000 --> 00:25:47,000
 Pomyślałam, że należy jej się jakaś pociechać. Powiedziałam jej "Może wyrośnie tego człowieka, który pomści nasze cierpienia".

153
00:25:47,000 --> 00:25:59,000
 Takie były dyżury, bardzo urozmaicone, bardzo różne, ale później w miarę postępu akcji coraz więcej było krwawych dyżurów.

154
00:25:59,000 --> 00:26:05,000
 Coraz więcej kończyń trzeba było obcinać, amputacji.

155
00:26:05,000 --> 00:26:08,000
 Czy Pani mąż również pracował w szpitalu?

156
00:26:08,000 --> 00:26:17,000
 Tak, ale on był ordynatorem na oddziale wewnętrznym. Oddział wewnętrzny z Trzystego przeniesiono na Leszno, 40.

157
00:26:17,000 --> 00:26:19,000
 Ja mówię o Pani pierwszym mężu teraz.

158
00:26:19,000 --> 00:26:30,000
 Pewnie. Mój pierwszy mąż wyszedł z Warszawy po moim tatusiu dwa dni, to znaczy we wrześniu, na początku.

159
00:26:30,000 --> 00:26:40,000
 Dlatego, że było przemówienie Użykowskiego przez radio. Czy to był Użykowski?

160
00:26:40,000 --> 00:26:47,000
 Ja sobie przypomnę nazwisko za chwilę. Okazało się, że to nie był Użykowski, to był ktoś inny.

161
00:26:47,000 --> 00:26:52,000
 Było przemówienie przez radio o charakterze dywersyjnym.

162
00:26:52,000 --> 00:26:59,000
 Mianowicie, wszystkie młode mężczyzny kazali przejść przez most Poniatowskiego i iść na wschód.

163
00:26:59,000 --> 00:27:08,000
 A na ten most spadały pociski. Także to było przemówienie typowo dywersyjne.

164
00:27:08,000 --> 00:27:15,000
 Mój mąż dostał się do Lwowa i tam chciał się zobaczyć z moim ojcem.

165
00:27:15,000 --> 00:27:21,000
 Ale ojciec już był wtedy, do Brześcia przepraszam, nie do Lwowa.

166
00:27:21,000 --> 00:27:30,000
 Ale ojciec już wtedy był pod Tarnopolem ze swoim szpitalem i tam się dostał do niewoli radzieckiej.

167
00:27:30,000 --> 00:27:34,000
 O czym dowiedziałam się później oczywiście.

168
00:27:34,000 --> 00:27:40,000
 Czy w tym czasie miała Pani kontakt z mężem? Czy on pisał listy? Czy Pani mogła pisać listy do niego?

169
00:27:40,000 --> 00:27:53,000
 Mój pierwszy mąż przysyłał kartki ze Lwowa z pracy swojej jeszcze na terenie Związku Radzieckiego.

170
00:27:53,000 --> 00:28:00,000
 Pełny miłości, tęsknoty i bardzo chciał wrócić do Warszawy.

171
00:28:00,000 --> 00:28:06,000
 Przy jakiejś sprób powrotu złapali go Rosjanie i wysłali do Karelii.

172
00:28:06,000 --> 00:28:15,000
 To jest na granicy finlandzkiej, a on miał dawno zaleczoną, ale jeszcze świeżą gruźlicę.

173
00:28:15,000 --> 00:28:22,000
 Także bałam się o niego bardzo, bo on się tam moczył w tym błocie w Karelii.

174
00:28:22,000 --> 00:28:26,000
 A potem go wysłano w bardzo dobre dla niego miejsce.

175
00:28:26,000 --> 00:28:33,000
 Jako lekarz więzień był na Syberii.

176
00:28:33,000 --> 00:28:50,000
 Tam powietrze było wspaniałe dla płuc i tam pracował do chwili, kiedy udało mi się jego wyreklamować i wrócił wtedy do Polski, do wojska, do drugiej armii polskiej.

177
00:28:50,000 --> 00:28:54,000
 Jak poznała Pani i Pani drugiego męża?

178
00:28:54,000 --> 00:29:03,000
 Proszę Panią, to zaczęło się na początku wojny.

179
00:29:03,000 --> 00:29:14,000
 Mój mąż z matką swoją wyjechali, wyszli z Łodzi, potem w różne, rozmaite środki lokomocji dotarli do Warszawy.

180
00:29:14,000 --> 00:29:34,000
 Mój mąż był lekarzem, nazywał się Henryk Makower i zamieszkał u naszych sąsiadów na Chłodnej 2, którzy byli jednocześnie bardzo bliskimi przyjaciółmi.

181
00:29:34,000 --> 00:29:48,000
 Okazało się, że matka jego jest... - Przepraszam, jak się nazywali Ci przyjaciele i sąsiedzi? - Makower, Henryk. - Ale jak oni się nazywali? - Jaszuńscy.

182
00:29:48,000 --> 00:30:10,000
 Matka mego drugiego męża nazywała się Dorodo Debora Makower i on przyszedł do mnie z wizytą taką oficjalną, dlatego że chciał pszcząć praktykę na Chłodnej 2.

183
00:30:10,000 --> 00:30:23,000
 Był taki zwyczaj, że trzeba było zapytać lekarza, który już praktykował tam, a ja praktykowałam jako internista. - Po odejściu ojca? - Po odejściu ojca, tak.

184
00:30:23,000 --> 00:30:31,000
 Więc jak wyszedł, sprawił na mnie bardzo dobre, miłe wrażenie, wysoki, przystojny.

185
00:30:31,000 --> 00:30:41,000
 Ja powiedziałam, że panie doktorze, lepiej by było, gdyby pan w innym domu praktykował, a nie w tym, w którym już jest lekarz.

186
00:30:41,000 --> 00:30:56,000
 Na co on powiedział? Widzi pani, ale moja matka jest taka wymęczona i schorowana i ma tutaj kuzynkę naprzeciwko waszego mieszkania

187
00:30:56,000 --> 00:31:05,000
 i chciałaby się do niej przytulić, także chciałbym prosić, żeby pani się jednak na to zgodziła.

188
00:31:05,000 --> 00:31:15,000
 Oczywiście nie miałam rady, musiałam się zgodzić, przy tym powiedział mi, niech się pani nie martwi, bo był starszy ode mnie około 10 lat,

189
00:31:15,000 --> 00:31:26,000
 będę służyć pani pomocą, przy pani praktyce, dostanie pani dalszyki dożylne, co było wtedy już też środkiem dochodowym.

190
00:31:26,000 --> 00:31:37,000
 No i w ten sposób oni zamieszkali. Od ceremonialnych wizyt młodszej koleżanki zaczęła się nasza znajomość,

191
00:31:37,000 --> 00:31:47,000
 która w bardzo niedługim czasie przekształciła się w bardzo silny związek uczuciowy, szczególnie z mojej strony,

192
00:31:47,000 --> 00:32:00,000
 bo mój mąż ciągle podkreślał, że przeżył wielki cios w Łodzi, miał tam jakąś panią, którą bardzo kochał,

193
00:32:00,000 --> 00:32:10,000
 do której się bardzo rozczarował i do tego stopnia, że jak się wyrażam, miał zamiast serca sopel lodu.

194
00:32:10,000 --> 00:32:22,000
 A moim zadaniem było ten sopel lodu stopić, bo ja się bardzo wcześnie ku memu wielkiemu zdziwieniu zakochałam w nim,

195
00:32:22,000 --> 00:32:31,000
 pomimo mojej wielkiej miłości do pierwszego męża. Także moja matka zawsze mówiła,

196
00:32:31,000 --> 00:32:38,000
 co ty, jak ty się zachowujesz, co by twój ojciec na to powiedział.

197
00:32:38,000 --> 00:32:43,000
 Tutaj przerwiemy, dziękuję.

198
00:32:52,000 --> 00:32:55,000
 Napisy stworzone przez społeczność Amara.org

199
00:33:22,000 --> 00:33:27,000
 © PTA / TVP