Taśma numer dwa, wywiad z panią Noemi Makower. Ja nazywam się Joanna Wróblewski.
Chciałabym jeszcze raz powrócić do okresu studiów. Czy mogłaby nam pani powiedzieć, jak wielu było Żydów procentualnie na medycynie w porównaniu z innymi studentami?
Było około dwudziestu paru osób. Ja zostałam...
Przepraszam, a na roku ile osób was było?
W sumie było ponad sto wojskowych i razem było około trzystu osób, dwieście pięćdziesiąt trzysta mniej więcej.
Był numerus clausus, dlatego było nas niewielu. Przy tym sytuacja była taka, że ja z tą swoją maturą bardzo dobrą i egzaminem konkursowym też bardzo dobrym,
który miałam za sobą, nie byłam przyjęta od razu w wieku lat siedemnastu. Mój ojciec był kolegą wojskowym ówczesnego dziekana.
To był prawdopodobnie, o ile dobrze pamiętam, profesor Paszkiewicz. Ojciec poszedł do niego i zapytał go, dlaczego mnie nie przyjęto.
Na co profesor powiedział, pana córka jest jeszcze młoda, niech się bawi jeszcze rok. Ja się bawiłam na romanistyce ten rok i miałam tam taką przygodę.
Mianowicie był wykład z gramatki starofrancuskiej. To było szalenie nudne.
Nas było kilkadziesiąt, może dwadzieścia parę osób i nauczycielka, wykładowca powiedzmy, bo to już trudno powiedzieć nauczyciel w wyższej uczelni,
zapytała się kto na ochotnikach chce zreferować starofrancuski tekst, który ona zamierzała dać.
Nikt się nie odezwał. Chcę powiedzieć, że ja byłam jak zawsze w czerwonej sukience, bo tak mnie mamusia zawsze ubierała na czerwoną.
Ona się rozejrzała po sali i powiedziała, no to pani będzie uprzejma, do mnie.
Ja oczywiście już na następne zajęcia nie przyszłam. Zapisałam się na biologię, zostałam przyjęta, zrobiłam pierwszy rok i potem niektóre egzaminy na medycynie mi zaliczono.
Chciałabym się jeszcze spytać, jaka była postawa polskich studentów w czasie tych rozrób antysemickich? Czy miała pani polskich przyjaciół, którzy starali się ochronić wśród studentów?
To bym zaznaczyła już, że wojskowi zachowywali się bardzo pozytywnie, natomiast polscy studenci, ja bym powiedziała, na zewnątrz, nie wiem co było w ich sercach,
na zewnątrz zachowywali się obojętnie i sądzę, że niektórzy po prostu stchórzyli. Najlepszym dowodem jest to, że ci, co mieli mundury, Polacy, ci zachowywali się bardzo pozytywnie.
Jak wasza rodzina, mała rodzina, mama, ojciec i pani, jak spędzaliście normalnie wakacje?
Wakacje na ogół spędzaliśmy na linii Otwockiej, Warszawa-Otwock, w Michalinie, a później w Otwocku u mojego dziadka, który miał tam swoją willę.
Wakacje były bardzo, bardzo przyjemne. Jechaliśmy takim wozem drawiniastym, gdzie były wszystkie nasze przedmioty potrzebne, bo mamusia prowadziła gospodarstwo, a wakacje to było ponad dwa miesiące.
A ja tam korzystałam z wolności, bawiliśmy się, dużo dzieci było, było wesoło. Tam też była moja pierwsza miłość. Tak się tam zaczęło już w Otwocku.
Czy dużą żeście mieli rodzinę? Bardzo wielką rodzinę. Moja mamusia miała 11 rodzeństwa. 6 braci i 5 sióstr. Wszyscy zginęli w getcie. Później.
Także w czasie wakacji spotykała się Pani z kuzynami, z ciociami, wujkami? Rodzina raczej u dziadka. Jak były wakacje w Otwocku, to wtedy spotykałam rodzinę w Otwocku częściowo, a tak to raczej mieliśmy przyjaciół rozmaitych i dzieci też.
Czy w domu u dziadków była kuchnia koszer przestrzegana, czy mówiło się w ogóle w języku żydowskim?
Muszę powiedzieć, że nie pamiętam. Tylko jedną rzecz pamiętam na pewno, że były sedery. I że ja musiałam zadawać pytania, bo byłam bardzo lubiana przez mojego dziadka.
Jeszcze gdzieś pamiętam. Jeszcze pamiętam jak ten seder wyglądał. Mój dziadek był bardzo przystojny, wysoki, miał piękną srebrną brodę.
Zginął w Otwocku, nie w Otwocku, przepraszam, z getta otwockiego uciekł. Zginął w Warszawie mając 84 lata.
Po studiach przed wojną powiedziała Pani, że Pani wyszła za mąż. Kto był Pani pierwszym mężem?
Moim pierwszym mężem był kolega medyk, który wówczas kończył wydział lekarski w Curichu.
Nazywał się Mieczysław Fromm. Oczywiście był Żydem. Był bardzo sympatycznym, miłym, inteligentnym chłopcem.
Spotkaliśmy się w szpitalu na Czystym, kiedy ja robiłam na pierwszym okresie różne analizy, między innymi analizę oczu i wypadła mi próbówka z ręki.
Na co Mietek powiedział, o fajtłapa. No i tak się zaczęła nasza przyjaźń.
Potem jeszcze on wrócił do Curichu. Kończył tam studia. Przysyłał mi na urodziny zawsze kwiaty.
Był synem rodziny takiej raczej religijnej, ale bez przesady. I ci ludzie w czasie getta byli moimi najbliższymi przyjaciółmi.
Chcę jeszcze wrócić do okresu przed wojną. W którym roku wyście zawarli ślub? Małżeństwo? W którym roku?
W którym roku? Dwa lata przed wojną. W trzydziestym piątym roku w synagodze.
W trzydziestym siódmym, przepraszam. W trzydziestym siódmym, oczywiście.
Był to ślub religijny? Był ślub religijny, tak.
I moi koledzy, którzy wiedzieli, że ja jestem areligijna, śmieli się do mnie znacząco w czasie tego ślubu.
A czy Pani mąż był religijny, czy tylko pochodził z religijnego domu?
Nie, absolutnie nie był religijny. Nie był zupełnie religijny.
Gdzie byście mieszkali po ślubie?
Myśmy mieszkali w pokoju przydzielonym nam z tej okazji przez rodziców.
Mieliśmy bardzo wygodnie. Mąż już był lekarzem, a ja kończyłam medycynę.
Było to u rodziców Pani, czy u rodziców męża?
U rodziców moich, na Kłodnej 2. Ja tam mieszkałam do okresu wysiedlenia, w NAS, do getta.
Jak Pani pamięta dzień, kiedy wybuchła wojna, kiedy dowiedzieliście się?
Tragicznie pamiętam ten dzień. Pękały bomby na moich oczach.
Na moich oczach bomba przecięła dom w sąsiedztwie.
Byliśmy, staliśmy przy oknie. No i tak to był początek, tak pamiętam.
To i nic innego nie zostało mi w pamięci. Później dopiero.
Czy rodzina planowała jakąś ucieczkę, przemieszczenie się?
Nie, nie. Ojciec miał szósty dzień mobilizacji, szykował się do tego.
Bardzo się chciał, spieszył się do tej wojny z Niemcami.
A wpadł w ręce sowieckie, jak się później okazało.
W jakim momencie przenieśliście się, czy w ogóle co się wydarzyło po rozpoczęciu wojny?
Do getta. Getto zostało ogłoszone przez Niemców w październiku 1994, w listopadzie 1994 roku.
24 października, dobrze powiedziałam, ale myśmy się przenieśli 24 listopada, bo był miesiąc.
40 roku. 40 roku, tak.
Ale opaski wprowadzono wcześniej, już w październiku, 20-tego któregoś października, wprowadzono przymucowe opaski do Żydów.
To znaczy niecały miesiąc po wkroczeniu armii niemieckiej.
Czym zajmowała się Pani wówczas? Czy Pani pracowała wówczas w szpitalu?
Tak. Od początku pracowałam cały czas jako stażystka w szpitalu na Lesznie, na Starozakonnych na Czystym.
A później razem ze szpitalem przeniosłam się na oddział chirurgiczny na Leszno 1.
To był gmach czteropiętrowy po monopolu spirytusowym.
Wszystkie oddziały chirurgiczne były tam. Trzy piętra zajmowały. Nasz oddział pierwszy zajmował pierwsze piętro.
Na czwartym piętrze mieściły się pokoje lekarzy miejscowych.
No i tam, prawda, pracowałam w szpitalu aż do chwili, kiedy Niemcy ogłosili wysiedlenie.
Wtedy już nie można się było na Leszno przedostać i szpital żydowski został przeniesiony na Umschlag.
Tam mi mąż już nie pozwalał chodzić więcej.
O tym szpitalu chciałabym trochę więcej powiedzieć, bo to był wspaniały szpital w owym czasie.
Myślę, że jeden z najładniejszych w Warszawie. Była fantastyczna, piękna sala operacyjna. Cała biała, z lśniącą bielą, umywalek,
ze stołem operacyjnym pięknym, lampą oczywiście wiszącą.
Tam między innymi wykonywałam swoje pierwsze operacje.
Zaczęłam od operacji hemoroidów. Tam dostawałam, tam dawałam narkozy.
Tam przyjmowałam pacjentów w dyżurce, w dniach moich dyżurów, których miałam dużo.
Tam też miałam wielkie przyjaźnie wśród naszych wspólnych przyjaciół, lekarzy, oddziałów.
W okresie pierwszym, to znaczy w roku 1939 dyżury były stosunkowo spokojne.
Rannych nie było wielu. Natomiast w następnych latach, a zwłaszcza w okresie wysiedlenia, kąpaliśmy się we krwi, dosłownie.
W tym pierwszym okresie ci rannicy przechodzili, jaki rodzaj ran?
Często były rany postrzałowe, przeważnie w kończyny i w brzuch.
Niejednokrotnie odkrywaliśmy kołdry, oczywiście zawsze.
Pamiętam taką jedną panią ranną w brzuch, wszystkie wnętrzności na zewnątrz.
Pomimo wszystko, pomimo tych wielkich ran, operowaliśmy ciągle, bez przerwy.
Taki jest obowiązek lekarza, żeby ratować życie, nawet najbardziej zagrożone.
Potem wskazania operacyjne ograniczono, ze względu na to, że ludzie, którzy po operacji wychodzili ze szpitala,
byli wskazywani na obozy pracy, które były właściwie obozami koncentracyjnymi.
Tam robili okropną robotę w błocie, w wodzie, w lesie.
Rąbali drzewo przy bardzo złym odżywianiu, bardzo złym.
Także obóz był pod strachem dla wszystkich.
Nigdy nie zapomnę takiego pacjenta, którego przyjmowałam i który wykazywał wszelkie objawy zapalenia wyrostka robaczkowego.
Zatelefonował do mnie do przyjęcia, które było na parterze ówczesny szef tego dyżuru, dr Rothaupt, czterdziestoparoletni pan.
Powiedział koleżanko, proszę przyjść na górę, bo pani rozpoznała wyrostek robaczkowy, ja chcę, żeby pani jeszcze raz zbadała tego pacjenta.
Poszłam na górę, badałam go jeszcze raz, wszystkie objawy się utrzymywały, wysoka gorączka, około czterdziestu stopni.
Co mnie zadziwiło, to to, że on mi w oczy nie patrzył.
Każdy pacjent chciał wyczytać w oczach lekarza wyrok, czy dobry, czy zły.
On mnie nie patrzył w oczy i dawał narkozę. To była inna narkoza niż w tej chwili, nie było takich mądrych aparatów, jakie teraz są.
Kropiło się eter na taką maseczkę, w pewnej chwili ten pacjent zerwał maseczkę i powiedział, ja się nie dam operować.
Doktor Rothau, który był sangwinkiem, był rudy, denerwował się strasznie, a wreszcie zaczął pluć i powiedział, proszę pana, pluć niechcący, odruchowo.
Powiedział, proszę pana, jeżeli pan się nie da zoperować, to pan zginie.
Nie dam się zoperować i nie było rady.
Doktor Rothau polecił mi przynieść książkę operacyjną, gdzie pacjent się podpisał, że odmówił operacji.
Okazało się, że jego narzeczoną była siostra, pielęgniarka szpitalna, która mu szczepnęła propidon przed tym.
I dlatego miał wysoką temperaturę i nauczyła go rozmaitych objawów wyrostka robaczkowego, schorzenia wyrostka robaczkowego.
Ale w ostatniej chwili on się zrąkł noża i uciekł, po prostu uciekł na łóżko.
Niestety ten pacjent skończył tragicznie.
W domu już, wobec tego, że miał jakieś stare ognisko gruźlicze, ono się pod wpływem propidonu uczyniło
i on dostał zapalenia prusówkowego płuc i zginął z tego powodu marnie.
Jeżeli chodzi o te szpitalne przeżycia, to w miarę jak coraz więcej rannych przywożono,
i rany były coraz większe, rany brzucha, to ograniczono wskazania operacyjne.
Ale nie na tyle, żeby w ogóle nie operować, tylko takie przypadki jak na przykład okładantę,
ta pani z tymi jelitami na wierzchu, to tych już nie operowano.
W każdym razie operacje były, można powiedzieć, przez całą dobę.
Czy tych pacjentów to już nie operowano? Jak ich leczono?
Nie, to byli pacjenci, to bardzo rzadkie przypadki były i nie były to rany,
bo jak były rany, to te rany zaszywano, prawda.
Tylko bardzo duże, takie jak mówiłam, że tej pacjence, bo lekarzem obowiązkiem jest ratować życie.
A ratować życie można było tylko w ten sposób.
Może jeszcze tylko powiem o dwóch przypadkach bardzo interesujących i jednocześnie bardzo tragicznych.
Na moim dyżurze przywiozła służba porządkowa, dwoje dzieci.
Chłopczyk miał 10 lat, dziewczynka może 12.
Od początku dziewczynka objęła przewodnictwo. Powiedziała, że nie da się rozebrać, a widać było, że krwawi.
Wobec tego wreszcie ja powiedziałam, że to jest konieczne, że musimy ją zbadać.
Oni się bardzo spieszą, bo mają w Otwocku rodziny i mają dla tej rodziny jakiś przemyt.
Okazało się, że niemieccy żołnierze zatrzymali ich przy Wasze.
Dwoje dzieci zabito, dwoje dzieci uciekło, a tych dwoje oddali służbie porządkowej i odprowadzono ich do nas do szpitala.
Wreszcie poprosiłam jedną, żeby odeszła, została tylko siostra dyżurna i ja.
I powoli tą dziewczynkę rozebrałam.
Była bardzo pokrwawiona, owinięta cała bandażem.
Przepraszam, nie bandażem, tylko zwojem włóczki.
I ta włóczka w jednym miejscu była nawet przesiąknięta krwią, co ją bardzo denerwowało, bo to był towar na sprzedaż.
Dała się wreszcie po wielu namowach rozebrać całkowicie, ale bandaż schowała pod poduszkę, żeby jej nikt nie ukradł.
Okazało się, że rzeczywiście nie jest ranna poważnie, zeszyliśmy rany, które były tylko ranami skóry i ona z trudem pozwoliła rozebrać chłopaka.
Chłopak też miał włóczkę, był cały owinięty włóczką. Jego włóczka się w ogóle nie skrwaliła, a jej bardzo. Także ona bardzo to przeżywała, że towar się psuje.
Przespalił nas parę dni, trzy dni chyba i po wszystkich zabiegach przeciwtężcowych i innych zostali zwolnieni do domu, do Twocka, bo tam czeka rodzina.
Druga z innego dyżuru sytuacja była taka, że przywieziono parę małżeńską, dwóch samobójców.
Wzięli bardzo wówczas znany środek, środek nacenny i zacnęli. Myśmy musieli niestety ich obudzić, więc wszystkie zastrzyki były robione i oni się obudzili oboje.
Byli bardzo niezadowoleni, bo myśleli na początku, że się obudzili do nowego życia gdzieś. A tymczasem do tego, przepraszam, parszywego życia jest nowego. Z powrotem.
Który to był rok?
To był rok przed Akcją Wielką, która była w 1941 roku, więc to był początek, pierwsza połowa 1941 roku.
Jeżeli chodzi o wyposażenie szpitala i dojście do leków, do sprzętu?
To była wspaniała siostra operacyjna, która miała zwyczaj chomikowania. Także było bardzo dużo bandaży, dużo materiałów upatrunkowych, a narzędzia były piękne.
Także uważałam wtedy i wówczas sądzę, że to był jeden z najlepiej wyposażonych szpitali, wiecie, na początku.
Prawda, bo potem się powoli te materiały i to wszystko wyczerpywało. Jeżeli chodziło o lekarstwa, to też mieliście dojście do lekarstw?
Bardzo dużo leków musieli kupować pacjenci sami, bo były za drogie dla szpitala, ale częściowo leki były, tylko było ich coraz mniej.
Coraz więcej rannych, coraz mniej leków. Ja mówiłam o dzieciach i o samobójcach.
Teraz chciałam jeszcze powiedzieć o jednej pacjentce. Kiedy byłam zajęta samobójcami,
przyszedł odźwierny, który przyjmował pacjentów od lat już, więc był bardzo fachowy i powiedziała "Pani doktor, prędko".
Ja mówię "A co prędko? Rodzi się nowy człowiek". I wprowadzono kobietę, przy tym on już przyjął port.
Urodziło się dziecko. W pierwszej chwili powiedziałam "Co? W takiej chwili?". A potem kobieta zmęczona, ledwo dyszała.
Pomyślałam, że należy jej się jakaś pociechać. Powiedziałam jej "Może wyrośnie tego człowieka, który pomści nasze cierpienia".
Takie były dyżury, bardzo urozmaicone, bardzo różne, ale później w miarę postępu akcji coraz więcej było krwawych dyżurów.
Coraz więcej kończyń trzeba było obcinać, amputacji.
Czy Pani mąż również pracował w szpitalu?
Tak, ale on był ordynatorem na oddziale wewnętrznym. Oddział wewnętrzny z Trzystego przeniesiono na Leszno, 40.
Ja mówię o Pani pierwszym mężu teraz.
Pewnie. Mój pierwszy mąż wyszedł z Warszawy po moim tatusiu dwa dni, to znaczy we wrześniu, na początku.
Dlatego, że było przemówienie Użykowskiego przez radio. Czy to był Użykowski?
Ja sobie przypomnę nazwisko za chwilę. Okazało się, że to nie był Użykowski, to był ktoś inny.
Było przemówienie przez radio o charakterze dywersyjnym.
Mianowicie, wszystkie młode mężczyzny kazali przejść przez most Poniatowskiego i iść na wschód.
A na ten most spadały pociski. Także to było przemówienie typowo dywersyjne.
Mój mąż dostał się do Lwowa i tam chciał się zobaczyć z moim ojcem.
Ale ojciec już był wtedy, do Brześcia przepraszam, nie do Lwowa.
Ale ojciec już wtedy był pod Tarnopolem ze swoim szpitalem i tam się dostał do niewoli radzieckiej.
O czym dowiedziałam się później oczywiście.
Czy w tym czasie miała Pani kontakt z mężem? Czy on pisał listy? Czy Pani mogła pisać listy do niego?
Mój pierwszy mąż przysyłał kartki ze Lwowa z pracy swojej jeszcze na terenie Związku Radzieckiego.
Pełny miłości, tęsknoty i bardzo chciał wrócić do Warszawy.
Przy jakiejś sprób powrotu złapali go Rosjanie i wysłali do Karelii.
To jest na granicy finlandzkiej, a on miał dawno zaleczoną, ale jeszcze świeżą gruźlicę.
Także bałam się o niego bardzo, bo on się tam moczył w tym błocie w Karelii.
A potem go wysłano w bardzo dobre dla niego miejsce.
Jako lekarz więzień był na Syberii.
Tam powietrze było wspaniałe dla płuc i tam pracował do chwili, kiedy udało mi się jego wyreklamować i wrócił wtedy do Polski, do wojska, do drugiej armii polskiej.
Jak poznała Pani i Pani drugiego męża?
Proszę Panią, to zaczęło się na początku wojny.
Mój mąż z matką swoją wyjechali, wyszli z Łodzi, potem w różne, rozmaite środki lokomocji dotarli do Warszawy.
Mój mąż był lekarzem, nazywał się Henryk Makower i zamieszkał u naszych sąsiadów na Chłodnej 2, którzy byli jednocześnie bardzo bliskimi przyjaciółmi.
Okazało się, że matka jego jest... - Przepraszam, jak się nazywali Ci przyjaciele i sąsiedzi? - Makower, Henryk. - Ale jak oni się nazywali? - Jaszuńscy.
Matka mego drugiego męża nazywała się Dorodo Debora Makower i on przyszedł do mnie z wizytą taką oficjalną, dlatego że chciał pszcząć praktykę na Chłodnej 2.
Był taki zwyczaj, że trzeba było zapytać lekarza, który już praktykował tam, a ja praktykowałam jako internista. - Po odejściu ojca? - Po odejściu ojca, tak.
Więc jak wyszedł, sprawił na mnie bardzo dobre, miłe wrażenie, wysoki, przystojny.
Ja powiedziałam, że panie doktorze, lepiej by było, gdyby pan w innym domu praktykował, a nie w tym, w którym już jest lekarz.
Na co on powiedział? Widzi pani, ale moja matka jest taka wymęczona i schorowana i ma tutaj kuzynkę naprzeciwko waszego mieszkania
i chciałaby się do niej przytulić, także chciałbym prosić, żeby pani się jednak na to zgodziła.
Oczywiście nie miałam rady, musiałam się zgodzić, przy tym powiedział mi, niech się pani nie martwi, bo był starszy ode mnie około 10 lat,
będę służyć pani pomocą, przy pani praktyce, dostanie pani dalszyki dożylne, co było wtedy już też środkiem dochodowym.
No i w ten sposób oni zamieszkali. Od ceremonialnych wizyt młodszej koleżanki zaczęła się nasza znajomość,
która w bardzo niedługim czasie przekształciła się w bardzo silny związek uczuciowy, szczególnie z mojej strony,
bo mój mąż ciągle podkreślał, że przeżył wielki cios w Łodzi, miał tam jakąś panią, którą bardzo kochał,
do której się bardzo rozczarował i do tego stopnia, że jak się wyrażam, miał zamiast serca sopel lodu.
A moim zadaniem było ten sopel lodu stopić, bo ja się bardzo wcześnie ku memu wielkiemu zdziwieniu zakochałam w nim,
pomimo mojej wielkiej miłości do pierwszego męża. Także moja matka zawsze mówiła,
co ty, jak ty się zachowujesz, co by twój ojciec na to powiedział.
Tutaj przerwiemy, dziękuję.
Napisy stworzone przez społeczność Amara.org
© PTA / TVP