(c) PTA / TVP
15 grudnia 1996 roku. Nazywam się Joanna Wróblewski, W-R-O-B-L-E-W-S-K-I
i przeprowadzam dzisiaj wywiad z panią profesor Noemi Makower.
Wywiad przeprowadzany jest w Sztokholmie, w Szwecji, w języku polskim.
Czy mogłaby nam Pani podać Pani nazwisko?
Moje nazwisko jest Makower.
A jak ma Pani na imię?
Noem.
A jak się Pani nazywała, jak się Pani urodziła, jak Pani miała nazwisko?
Wiktorowicz, z domu.
Czy mogłaby na Pani przeliterować obydwa nazwiska?
Dobrze. Makower M-A-K-O-W-E-R.
Drugie nazwisko panieńskie W-I-G-D-O-R-O-W-I-C-Z.
Czy Panią jeszcze jakoś nazywano inaczej niż Noemi?
Nazywała mnie na co dzień Emu, bo moje imię jest Noemi.
W którym roku urodziła się Pani?
Urodziłam się w 1912 roku, 24 listopada w Warszawie.
Ile ma Pani dzisiaj lat?
Jak łatwo liczyć, 74 od listopada.
Urodzona jest Pani w Warszawie. Jak nazywali się Pani rodzice?
Moja matka nazywała się Wiera na co dzień, imię żydowskie było Dwojra.
Nazwisko mamusi panieńskie było Maisner, N-A-J-Z-N-E-R.
Nazwisko po zamóżpuściu było Wigdorowicz.
Mój ojciec nazywał się w domu po żydowsku Hersz, a pseudonim jego był Grzegorz, Wigdorowicz.
Czym zajmowali się Pani rodzice przed wojną?
Mój ojciec był lekarzem, ukończył studia w Genewie przed wojną. Moja matka ukończyła tamże studia psychologiczne, była psychologiem.
A czym Pani się zajmowała przed wojną?
Przed wojną po ukończeniu szkoły studiowałam najpierw biologię, a następnie po roku na Wydziale Lekarskim w Warszawie.
Otrzymałam dyplom lekarza w roku 1937, dwa lata przed wojną.
Po ukończeniu medycyny studiowałam jeszcze dodatkowo stomatologię.
Ze względu na wadę słuchu obawiałam się, że będę miała kłopoty w realizacji swego zawodu lekarskiego.
Po ukończeniu tych studiów obu otrzymałam dwa dyplomy.
Był to rok przed wojną. Miałam pierwszą praktykę poza Warszawą w Kazimierzu nad Wisłą.
Było tam bardzo, jak wiadomo, pięknie. Praktyka była stomatologiczna.
Po dwóch latach, właściwie po praktyce to nawet krócej, po niecałym pół roku, dostałam wezwanie z Warszawy od rodziców.
Przyjeżdżał, bo wojna tuż. I wtedy jechałam pośród łanów zboża, bo wiadomo, że w owym okresie było piękne lato.
Jechałam do Warszawy. Zboże się kłaniało nam pięknie w pasach, a chłopi mówili "Urodzaj, wojna tuż".
No i wtedy w Warszawie rzeczywiście w 1939 roku zaczęła się wojna.
Mieszkaliśmy z rodzicami w domu mego dziadka na ulicy Chłodnej pod numerem drugim.
I z okna naszego pokoju widać było naprzeciwko walące się domy.
To był niesamowity widok. Widok taki jakby przecięciem noża domu.
I nagle widok wszystkich mieszkań, mebli i oczywiście już bez ludzi.
Chciałabym Pani przerwać i powrócić jeszcze do Pani dzieciństwa.
Jak Wyście mieszkali? Pani nie miała żadnego rodzeństwa z tego co rozumiem?
Ja byłam jedynaczką. Mieszkaliśmy bardzo dobrze w czteropokojowym mieszkaniu.
I miałam swój pokój od początku. No i wszyscy moi najbliżsi, to znaczy rodzice, dbali bardzo o to, żebym ja miała spokojne i wygodne życie.
Czy utrzymywała Pani kontakty z młodzieżą polską nieżydowską czy z młodzieżą żydowską?
Kontaktów społecznych, to znaczy w rozumieniu kontaktów z jakimiś towarzystwami nie miałam.
Natomiast na Wydziale Lekarskim miałam bardzo przyjazne stosunki z kolegami w czasie pracy.
Zwłaszcza pracy w prosektorium, która odbywała się przy zwłokach na anatomii na pierwszym, na drugim roku właściwie głównie.
I wtedy pracowaliśmy kilka osób razem. Każdy z nas miał inną część anatomiczną do zrobienia.
Jakbyśmy jeszcze powrócili do wcześniejszego okresu, wcześniejszego dzieciństwa. Jakie święta u Was w domu obchodzone? Jakie święta pamięta Pani z dzieciństwa?
Mój ojciec miał poglądy socjalistyczne, przyjaźnił się głównie z ludźmi z Bundu, z organizacji Bund. I nie był religijny w ogóle, nie obchodził żadnych świąt.
Moja mamusia natomiast chodziła raz do roku do synagogi natłomackiej i pościła.
Czy zabierała wówczas Panią ze sobą?
Nie. Ja w synagodze byłam jako powiedzmy widz kilkakrotnie, natomiast jako osoba biorąca udział w nawożeństwie i w praktyce w związku z moim pierwszym mężem, bo tam brałam ślub.
Czy w szkole, do której chodziła Pani szkoła podstawowa, była to szkoła w języku polskim?
To była szkoła imienia Zofii Kaleckiej na Nowolipkach, mająca kategorię A, szkoła zupełnie świecka, w której między innymi wykładał znany fizyk Infeld, który był uczniem Einsteina.
Także nudził się bardzo w czasie tych wykładów fizyki, bo musiał mówić o rzeczach podstawowych, ale oglądał się w szybie, z czego mieliśmy wielką ciechę, śmieliśmy się z tego.
Szkoła miała bardzo dobrych nauczycieli, historię wykładała Żanna Kormanowa, też bardzo znana ze swoich wielu bardzo prac.
Inni nauczyciele też byli na wysokim poziomie.
Jeżeli idzie o szkołę, to jeszcze mogłabym tylko powiedzieć, że nie miałam przed cały czas nauki żadnych kłopotów, a w związku z tym, że w szkole odbyło się pół roku przed maturą zebranie o charakterze bardzo lewicowym,
które między innymi zorganizował właśnie Infeld i pani Żanna Kormanowa.
Na tym zebraniu rzeczywiście obecnie odśpiewali międzynarodówkę.
Potem następnego dnia ukazał się wielki artykuł w gazecie warszawskiej, szkoła żydowska, widownią komunizmu, dzieci obecni śpiewają międzynarodówkę.
Po dwóch dniach odebrano nam kategorię A i musieliśmy zdawać wszyscy państwowy egzamin przy udziale wizytatorki.
Wizytatorką była pani Męczykowska, zwana ogólnie w Warszawie Męczyduszą.
Ona nosiła taką czerczarną opaskę wokół szyi, była starszą panią, miała chyba po siedemdziesiątce.
W związku z tym matura była pełna, nie było zwolnień, bo w kategorii A były zwolnienia.
Zdawaliśmy maturę na dużej sali gimnastycznej, która była poza szkołą.
Matura przebiegała bardzo dobrze, mieliśmy bardzo śmieszne sceny w czasie matury, bo trzeba było, to była szkoła nasza matematyczna, matematyczno-przyrodnicza, trzeba było zwiększyć zakres matematyki.
W związku z tym niektóre nasze uczennice miały dodatkowo lekcje u takiego znanego wówczas nauczyciela, nie szkolnego, tylko pomocniczego, który był magistrem matematyki.
Pod naszą salą maturalną była jakaś coś w rodzaju mielenia mąki. Ja w tej chwili nie mogę powiedzieć jaki element tego mielenia.
W każdym razie w czasie matury przyszedł tenże nauczyciel matematyki, ubrany w biały fartus, umazany w mące
i stanął przodem do Męczkowskiej i zapytał się czy nie przeszkadza praca tej maszyny.
Przy okazji, po to przyszedł, dał ściągatki do tyłu dla uczennic.
Także, bo to było takie najtrudniejsze egzamin matematyka, bo większy zakres był.
Przepraszam, czy Pani również była jego uczennicą?
Ja właśnie chciałam o tym powiedzieć, że po maturze moja mamusia przyszła po ustnym już egzaminie, który odbywał się w szkole
i zapytała się, kiedy Ty zdajesz. Ja mówię, ja już zdałam.
A Pani Męczkowska, jak podała mi decyzję komisji, powiedziała "Moje dziecko, Ty masz nudną maturę, same piątki".
Tak to było na maturze.
Tam do tego gimnazjum chodzili tylko Żydzi.
Proszę?
Do gimnazjum chodzili tylko Żydzi.
Tylko Żydzi, wyłącznie dziewczynki.
Tylko dziewczynki. Czy poza szkołą miała Pani…
Właśnie ja mówiłam, że na studiach z kolegami Polakami, zwłaszcza z kolegami z Podkorożówki,
którzy byli w mundurach i prawdopodobnie, jak to później tłumaczyłam, nie mieli żadnych zahamowań w kontaktach z Żydami.
Jedną rzecz przy okazji chciałam powiedzieć, mianowicie któregoś dnia, to był rok przed wojną,
1937, może nawet wcześniej, 1935 chyba, w czasie ćwiczeń w prosektorium zaczęły gasnąć szeregi lamp na sali prosektoryjnej.
Równocześnie odezwał się hałas za oknami przed Żydami.
To był rok 1937 albo 1936 nawet.
Koledzy myśmy przy stole mieli zwłoki, zwykle w sześć osób.
Przy moim stole było kilku Podkorożaków.
Jeden z nich powiedział do mnie, koleżanko proszę wziąć stołek.
Na sali prosektoryjnej zaczęły gasnąć szeregi lamp, zrobiło się ciemno.
A grzacki za okna dochodziły do nas bardzo wyraźnie.
Potem światło po kolei się zapalało i wszyscy trzymaliśmy stołki.
Potem trzeba było wyjść z tego prosektorium.
Był bardzo wąski korytarz, gdzie były szafki z fartukami.
Dzięki temu, że był wąski korytarz, koledzy moje Żydzi stanęli w pierwszym szeregu,
ażeby bronić koleżanek, bo coraz więcej w anatomikum na Chałubińskiego
było białych szczatek, to znaczy tych studentów z innych uczelni,
którzy właśnie za tymi oknami taki koncert urządzili.
Każdy stał ze stołkiem w ręku.
Koledzy moje, zwłaszcza kolega Izgór, który później zginął w Treblince,
mieli rozmaite obrażenia.
On miał na przykład bardzo silne uderzenie w nos, podstawowa nosa uległa złamaniu.
W tym samym czasie nasza sytuacja strategiczna była o tyle dobra,
że korytarz był wąski.
W półpiętrze stał polski student piątego roku medycyny i mały, nieduży,
krzyczał "Koledzy, to hańba XX wieku, antysemityzm".
No i jego zalała fala, tłum.
On telefonował na policję i policja odprowadziła nas przez całe Aleje Jerozolimskie
do Nowego Świata.
Także szliśmy w korowodzie policji.
Nie wiem, czy ja mam mówić o tych rozmaitych innych objawach antysemityzmu czy nie.
Więc chciałam jeszcze powiedzieć, że w czasie wykładów innych przedmiotów,
które odbywały się na krakowskim przedmieściu w uniwersytecie,
przeżywaliśmy kilka ataków antysemickich.
Jeden z wykładów odbywał się z patologii ogólnej.
Profesor Wenulet, znany patolog i znany człowiek o poglądach bardzo,
no trudno powiedzieć lewicowych, ale w każdym razie zdecydowany przeciwnik antysemityzmu.
Zaczęli rzucać studenci polscy kamieniami w szybę naszej sali wykładowej.
Wenulet powiedział, ja schodzę z wami i schodzimy do piwnicy.
Zeszliśmy do piwnicy.
Drugi wykład, bardzo charakterystyczny, był wykładem z pediatrii.
To był profesor Michałowicz, też znany ze swoich poglądów przeciwkorasistowskich.
Wtedy, kiedy było getto ławkowe, wszyscy stali, bo ani Polacy nie siedzieli, ani Żydzi nie siedzieli.
Michałowicz spokojnie wykładał i powiedział wtedy, co uznałam,
i wtedy, nie tylko teraz, za powiedzenie prowokacyjne.
Powiedział, słuchajcie, w tych warunkach, kiedy dziecko żydowskie umiera,
matka stara się sprzedać ostatnią pierzynę, żeby ratować to dziecko.
Natomiast, jak dziecko polskie umiera, to matka mówi, Pan Bóg dał, Pan Bóg wziął, niech się stanie Jego wola.
Więc trzeba powiedzieć, że mieliśmy kilku profesorów, którzy pozytywnie odnosili się do nas, a negatywnie do rasistowskich ruchów.
Jednocześnie było wielu takich, którzy zachowywali się obojętnie.
Nie wiem, czy to była obojętność, czy to była swego rodzaju obrona przed ewentualnymi atakami jędeckimi.
W każdym razie, tak wyglądał przekrój mego życia na uczelni wyższej.
Ja bym chciała, jeżeli Pani pozwoli, wrócić do mego domu jeszcze.
Chciałam powiedzieć, że moim pierwszym nauczycielem, który mnie uczył nie tylko medycyny, ale również moralności i życia, to był mój ojciec.
Którego bardzo kochałam, jak również mamę, ale ojciec był moim nauczycielem.
Uczył mnie również medycyny.
Wtedy, kiedy ojca zmobilizowano, bo był w wieku, miał sześćdziesiąt lat, miał szósty dzień mobilizacji i tego dnia wieszał firanki na oknach.
Ja mówiłam, tatusiu nie rób tego, ja to zrobię. Dosyć będziesz miała pracy, jak mnie nie będzie, powiedział ojciec.
Ja go ściskałam i całowałam, a on powiedział, baba.
Po chwili weszłam do sąsiedniego pokoju i widziałam, jak płacząc ściskał matkę na pożegnanie.
A przy wyjściu powiedział, pamiętaj, żebyś nigdy jej nie opuściła.
Ja też jej nie opuściłam, tylko ona mnie opuściła.
Który to był rok, jak ojciec był zmobilizowany?
Zmobilizowany był w szósty dzień mobilizacji, DOW Brześć, w randze kapitana.
Także w tej chwili jestem posiadaniem takiego dokumentu oficjalnego o tym, że znaleziono jego zgłoki w Katyniu
i o szczegółach związanych z jego osobą, które znaleziono w mundurze.
Między innymi listy pięć pocztówek od nas przez Czerwony Krzyż.
Jeszcze wrócimy, chciałabym wrócić wcześniej do dzieciństwa i do ojca.
Jaką specjalizację miał ojciec?
Ojciec mój był internistą, niestety miał oto sklerozy i w związku z tym ja studiowałam oprócz medycyny i stomatologię za jego radą na wszelki wypadek.
Wtedy nie było aparatów słuchowych, także on się doskonale nauczył opłukiwania, na przykład bez opłukiwania płuc.
On mógł wypłukać ognisko zapalne w płuce.
To był niezwykły człowiek i też niezwykle się zachowywał w Kozielsku w obozie.
Jak powiedzieli żołnierze, których zwalniano, oficerów zabito, a żołnierzy zwalniano.
Mieliśmy kilka takich wizyt, że ojciec się tam nadzwyczajnie sprawował, że był bardzo lubiany, prowadził lekcje języka angielskiego i miał bardzo duże uznanie tam.
Niestety to uznanie się skończyło w taki tragiczny sposób w Katyniu.
Moja mamusia przygotowywała ciągle paczki dla ojca.
Uszukiwano ją ciągle, bo paczki nigdy nie dotarły do niego, ale miała takie uczucie, że szykując te paczki w jakiś sposób jest z nim i pomaga.
No to by wszystko było jeżeli, a jeszcze może bym dodała, przepraszam, że chaotycznie, ale te wspomnienia tak się gonią.
Mianowicie przed wyjściem 6 września, przed wyjściem do tramwaju, a później na dworzec, kiedy mój ojciec jechał do Brześcia na miejsce swojej mobilizacji.
Zawieszał firanki. Ja powiedziałem tatusiu, po co to robisz, ja to zrobię.
Dosyć będziesz miała roboty, chyba już to mówiłam, ale tak mi to przypomina się.
Czy ojciec miał praktykę lekarską w domu?
Ojciec prowadził praktykę internistyczną w domu i na wizytach poza domem miał dosyć dużą praktykę.
Oprócz tego pracował na czystym szpitalu żydowskim jako internista.
Tutaj zakończymy tę pierwszą taśmę.
Tak.
[muzyka]
[muzyka wycisza się]